Przemoc w rodzinie – poważny problem w wielu polskich domach. Zastanawiasz się, co podchodzi pod znęcanie? Jaka kara za nie grozi? Nie wiesz czy jesteś jego ofiarą albo jesteś tego świadomy/a i nie wiesz co robić? W tym artykule znajdziesz odpowiedzi na wszystkie te pytania.
Czym jest znęcanie – przepis art. 207 k.k.?
Zaczynając od początku – zgodnie z art. 207 § 1 kodeksu karnego „kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą lub nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5”.
Znęcanie oznacza działanie albo zaniechanie, które polega na umyślnym zadawaniu bólu fizycznego lub dolegliwych cierpień psychicznych.
O ile przykłady znęcania poprzez działanie sprawcy są dla każdego łatwe do wyobrażenia, o tyle w przypadku znęcania przez zaniechanie działania może być to nieco trudniejsze. Znęcać się przez zaniechanie można w ten sposób, że przykładowo, sprawca przestanie opiekować się osobą chorą, nie wezwie do niej lekarza, mimo że zachodzi taka potrzeba, czy też przestanie karmić małe dziecko, będące pod jego opieką.
Kto może być ofiarą przestępstwa znęcania? Pojęcie osoby najbliższej
Ofiarą znęcania mogą być tylko osoby wymienione w powyższym przepisie. Wątpliwości w zakresie interpretacji pojęcia „osoba najbliższa” rozwiał ustawodawca w art. 115 § 11 kk. Osobą najbliższą jest małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, ale także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu.
Z kolei jeśli chodzi o drugą kategorię osób, mogących być pokrzywdzonymi, czyli o osoby pozostające ze sprawcą w stosunku zależności, to należy podkreślić, że chodzi nie tylko o zależność prawną (np. pracownik – pracodawca), ale i faktyczną, emocjonalną i psychiczną, przy czym relacja, która łączy ofiarę ze sprawcą nie musi być wykorzystana do wypełnienia znamion przestępstwa znęcania (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 2022 r., o sygn. V KK 57/22).
Znęcanie fizyczne lub psychiczne – przemoc w rodzinie
Katalog zachowań, które mogą podchodzić pod przestępstwo znęcania się jest otwarty i wymaga za każdym razem wnikliwej oceny stanu faktycznego.
Powszechnie wiadomo, że znęcanie może polegaćna zadawaniu fizycznego bólu, w postaci np. bicia, szarpania, popychania, duszenia, kopania, rzucania o ścianę, wiązania rąk lub nóg.
Trzeba jednak wyróżnić również znęcanie psychiczne, polegające na zadawaniu dotkliwych cierpień, które oddziałują szkodliwie przede wszystkim na przeżycia psychiczne człowieka i na jego samopoczucie. Poprzez znęcanie psychiczne sprawca powoduje powstanie u ofiary uczucia dyskomfortu psychicznego, wzbudza u niej poczucie zagrożenia, niepokoju, a także obawy o własny los i własne mienie.
Za znęcanie psychiczne można uznać, przykładowo:
- zmianę zamków w mieszkaniu i tym samym pozbawienie pokrzywdzonego dostępu do schronienia,
- odcięcie wody, energii, gazu,
- straszenie,
- grożenie,
- poniżanie,
- okazywanie pogardy,
- niszczenie sprzętów domowych lub pamiątek rodzinnych,
- złośliwe odkręcanie wody w mieszkaniu,
- trzaskanie drzwiami,
- włączanie światła w późnych godzinach nocnych i hałasowanie w pomieszczeniach, w których śpi pokrzywdzony, po to, aby go wybudzić, zwłaszcza gdy konieczne jest wstawanie wczesnym rankiem,
- prowokowanie do kłótni,
- czynienie pokrzywdzonemu na złość,
- rzucanie przedmiotami, nie bezpośrednio w pokrzywdzonego, ale w inne miejsce, aby wywołać u pokrzywdzonego poczucie niepokoju i zagrożenia,
- przyjeżdżanie do miejsca zatrudnienia osoby pokrzywdzonej i wykrzykiwanie pod jej adresem słów wulgarnych,
- śledzenie pokrzywdzonego.
Za znęcanie psychiczne można uznać również uśmiercenie zwierzęcia, które należy do dzieci sprawcy (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 22 czerwca 2006 r., o sygn. II AKa 199/06), a także zachowanie matki wyrażające się w wielokrotnym krzyczeniu na niemowlę, zagłuszanie jego płaczu głośną muzyką, a także kierowanie przez nią niejednokrotnie słów wulgarnych pod jego adresem i notoryczne wyzywanie córki podniesionym głosem (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 25 października 2019 r., o sygn. II AKa 455/19).
Formą przemocy psychicznej jest również przemoc ekonomiczna. Przykładowo, sprawca zabiera emeryturę osobie starszej i w ten sposób pozbawia ją pewnej samodzielności życiowej, a potem odmawia wydania takich pieniędzy na żądanie. Innym przykładem przemocy ekonomicznej jest też sytuacja, która często zdarza się w praktyce, a mianowicie, gdy małżonkowie mają wspólność majątkową, jeden z małżonków zarobkuje, a drugi zarobkuje słabiej albo wcale i ten silniejszy ekonomicznie małżonek, mimo istnienia wspomnianej wspólności, wydziela słabszemu ekonomicznie współmałżonkowi pieniądze. Tym samym, ten słabiej zarobkujący małżonek, nie może swobodnie zarządzać majątkiem wspólnym, ma do niego bardzo ograniczony dostęp, zależny od woli współmałżonka.
Należy zaznaczyć, że aby sprawca poniósł odpowiedzialność karną, wystarczy, że użyje jednej z powyższych form przemocy, tj. albo fizycznej albo psychicznej. Ustawowe rozdzielenie tych dwóch rodzajów znęcania jest zrozumiałe, ponieważ co do zasady każde cierpienie fizyczne jest również cierpieniem psychicznym, ale nie każde cierpienie psychiczne niesie ze sobą dolegliwość fizyczną.
Znęcanie się nad osobą nieporadną
Jest to typ kwalifikowany przestępstwa znęcania i w związku z tym jest surowiej penalizowany. Jeśli sprawca znęca się nad osobą nieporadną, to podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8, a jeśli dodatkowo stosuje wobec niej szczególne okrucieństwo, to od roku do lat 10.
Czym jest zatem wspomniana nieporadność?
Osoba nieporadna to taka, która nie potrafi samodzielnie radzić sobie w życiu codziennym. Ta nieporadność może być albo całkowita, albo częściowa, może mieć charakter trwały lub przemijający. Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, wyrażonym w wyroku z dnia 26 stycznia 2022 r., o sygn. IV KK 550/21 „za osobę nieporadną należy uznać osobę w bardzo młodym wieku (kilkuletnie lub młodsze dziecko), które z racji swojego niedojrzałego wieku, rozwoju psychicznego i fizycznego nie są w stanie samodzielnie egzystować i wymagają wyjątkowej, szczególnej czułości, troski, szacunku i dbałości ze strony opiekunów prawnych”.
Dodatkowo, jeśli pokrzywdzony funkcjonuje na poziomie upośledzenia umysłowego na pograniczu stopnia lekkiego i umiarkowanego, to znęcanie się nad nim również będzie uznawane za typ kwalifikowany tego przestępstwa (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2022 r., o sygn. III KK 127/22).
Z kolei pojęcie „szczególnego okrucieństwa” powinno być oceniane indywidualnie, w zależności od okoliczności konkretnej sprawy. Przyjmuje się jednak, że to pojęcie powinno być stosowane do wyjątkowo drastycznego i odrażającego zachowania sprawcy, przy czym nie wystarczy „zwykłe okrucieństwo”, tylko zachowanie jeszcze bardziej negatywne (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 8 lipca 2021 r., o sygn. II AKa 313/20).
Trzeba jednak podkreślić, że jeśli następstwem któregokolwiek z typów znęcania jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 2 do 15 lat, przy czym liczą się zarówno nieudane próby samobójcze, jak i te kończące się śmiercią. Pomiędzy działaniem sprawcy, a skutkiem w postaci próby targnięcia się pokrzywdzonego na własne życie musi zachodzić związek przyczynowy.
Konieczność wielokrotności zachowań sprawcy
Ponieważ w ustawie pojawia się określenie „kto znęca się”, to przyjmuje się, że zachowanie sprawcy powinno się powtarzać, a nie być jednorazowe. Pojęcie „znęcania się” zazwyczaj obejmuje określone zachowanie, złożone z pojedynczych czynności naruszających różne dobra i systematycznie powtarzających się.
Umyślność sprawcy
Aby mówić o znęcaniu, sprawca musi działać umyślnie. Sprawca najczęściej działa w zamiarze bezpośrednim – jego celem jest wyrządzenie krzywdy fizycznej lub moralnej, dokuczenia, poniżenia – niezależnie od pobudek. Nie wyłącza się jednak popełnienia tego czynu w zamiarze ewentualnym, w taki sposób, że sprawca dąży bezpośrednio do innego celu, ale jednocześnie godzi się z tym, że jego zachowanie może wyrządzić ofierze krzywdę i tym samym wypełnia on znamiona znęcania się (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 2017 r., o sygn. III KK 157/17 oraz wyrok Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 6 marca 2018 r., o sygn. IV Ka 73/18).
Dominacja sprawcy nad ofiarą
Kolejnym koniecznym warunkiem do uznania, że zachowanie danej osoby wypełnia znamiona przestępstwa znęcania jest istnienie jej dominacji nad ofiarą. Nawet jeśli zachowanie danej osoby jest niewłaściwe, ale nie przybiera postaci dominacji nad ofiarą, to nie wypełnia ono znamienia znęcania (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 września 2022 r., o sygn. V KK 49/22).
Jednocześnie podkreśla się, że dla wypełnienia cech znęcania nie ma znaczenia czy ofiara sprzeciwia się działaniom sprawcy i czy próbuje się bronić. Jeśli ofiara stosuje środki obronne, to są one usprawiedliwione, ponieważ ofiara broni się przed bezpośrednim bezprawnym zamachem na jej dobro (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 19 października 2017 r., o sygn. II AKa 304/17).
Wzajemne znęcanie się
W praktyce często zdarzają się sytuacje, że dwie osoby wzajemnie się nad sobą znęcają, przykładowo, używają wobec siebie wulgaryzmów, inicjują kłótnie w podobnym stopniu. W takim przypadku nie ma przewagi jednej osoby nad drugą, a zatem nie możemy mówić o znęcaniu (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 września 2022 r., o sygn. IV KK 274/22). Można powiedzieć, że w tej sytuacji, zachowanie obu osób znosi się wzajemnie pod kątem analizy, czy dopuszczają się znęcania.
Jestem ofiarą znęcania – co robić?
Przestępstwo znęcania się jest ścigane w trybie publicznoskargowym, a więc z urzędu. Nie trzeba w związku z tym składać żadnego wniosku o ściganie sprawcy. Organy ścigania (policja i prokuratura) mają same obowiązek wszcząć postępowanie, gdy tylko powezmą informację, że mogło dojść do popełnienia tego przestępstwa. Aby powiadomić organy o tym, że jest się ofiarą znęcania, należy złożyć zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa, w którym należy szczegółowo opisać jak, gdzie i kiedy przebiegało znęcanie, najlepiej wraz z załączonymi dowodami. Takie zawiadomienie składa się w prokuraturze rejonowej, właściwej ze względu na miejsce zamieszkania osoby składającej zawiadomienie.
Jak udowodnić znęcanie się?
Znęcanie się możesz udowodnić za pomocą dokumentacji medycznej, np. obdukcji dokonanej przez lekarza, dokumentacji z terapii psychologicznej lub psychiatrycznej, ale także fotografii obrażeń, nagrań wideo, nagrań audio, e-maili, SMS-ów. Dowodem w takiej sprawie mogą być także zeznania świadków, np. bliskich ci osób, którym opowiedziałeś/aś o swoich przeżyciach, ale też sąsiadów, którzy słyszeli lub widzieli akty przemocy w twoim domu. Jeśli w twoim domu jest zastosowana procedura niebieskiej karty, to ona również może być dowodem w sprawie.
Jaka kara grozi za przemoc wg artykułu 207 kodeksu karnego?
Jak już w artykule wskazano – są różne zagrożenia karne za omawiane przestępstwo, w zależności od kwalifikacji – podsumujmy:
a) pozbawienie wolności od 3 miesięcy do lat 5 – „zwykłe” znęcanie się,
b) pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8 – znęcanie się nad osobą nieporadną,
c) pozbawienie wolności od roku do lat 10 – jeżeli czyn połączony jest ze stosowaniem szczególnego okrucieństwa,
d) pozbawienie wolności od lat 2 do 15 – jeżeli następstwem czynu określonego w § 1-2 jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie.
Podsumowanie
Akty przemocy wśród osób najbliższych w różnej postaci są bardzo częste. W samym 2022 roku wypełniono prawie 62 000 formularzy w procedurze Niebieskiej Karty. Wielokrotnie ofiary znęcania nie chcą zgłosić się do odpowiednich organów po pomoc, żyjąc w strachu przed swoim oprawcą. Jednak prawo wychodzi takim osobom naprzeciw, ścigając to przestępstwo z urzędu. Jeśli jesteś ofiarą znęcania się, zaufaj organom i zgłoś się po pomoc. Oprócz orzeczenia kary pozbawienia wolności, sąd może ustanowić też m.in. zakaz zbliżania i kontaktowania się z tobą, co zapewni ci bezpieczeństwo.
Wiadomo jednak, że postępowanie przed sądem trwa często bardzo długo, dlatego prawo przewiduje dodatkowe uprawnienia funkcjonariuszy publicznych w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa ofiarom przemocy. Policjant ma prawo, już podczas interwencji podjętej we wspólnie zajmowanym mieszkaniu lub jego bezpośrednim otoczeniu lub w związku z powzięciem informacji o stosowaniu przemocy domowej, wydać wobec osoby stosującej przemoc domową, która stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby doznającej tej przemocy, nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia i zakaz zbliżania się do wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia, a także zakaz zbliżania się do tej osoby na wyrażoną w metrach odległość lub zakaz kontaktowania się z osobą doznającą przemocy domowej.
A jeśli osoba, doznająca przemocy domowej, uczęszcza do szkoły, placówki oświatowej, opiekuńczej lub artystycznej, uprawia sport lub pracuje, także zakaz wstępu na teren szkoły, placówki oświatowej, opiekuńczej lub artystycznej, obiektu sportowego lub miejsca pracy, i przebywania na tym terenie, zwany dalej „zakazem wstępu”, chyba że osoba stosująca przemoc jest tam zatrudniona lub pobiera naukę.
Co ważne, te formy mogą być stosowane łącznie i są natychmiast wykonalne.
Jeśli jednak nie czujesz się na siłach, aby powiadamiać organy ścigania, pamiętaj, że możesz zawsze zadzwonić na Niebieską Linię (nr. 800 120 002), aby uzyskać wsparcie. Wsparcia możesz także poszukać u adwokata lub radcy prawnego, który pomoże Ci skonstruować zawiadomienie do prokuratury.
Źródła:
· Ustawa z dnia z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny,
· Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji,
· Konarska-Wrzosek Violetta (red.), Kodeks karny. Komentarz,
· Komentarz do art. 207 KK red. Stefański 2023, wyd. 6/Kosonoga,
· Komentarz do art. 207 KK T. II red. Królikowski/Zawłocki 2023, wyd. 5/Hypś,
· postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 września 2022 r., IV KK 274/22,
· postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 2022 r., V KK 57/22,
· postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 września 2022 r., V KK 49/22,
· wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2022 r., IV KK 550/21,
· postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2022 r., III KK 127/22,
· wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 19 października 2017 r., II AKa 304/17,
· wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 22.6.2006 r., II AKa 199/06,
· wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 25.10.2019 r., II AKa 455/19,
· wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 8 lipca 2021 r., II AKa 313/20,
· postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 2017 r., III KK 157/17,
· wyrok Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 6 marca 2018 r., IV Ka 73/18,
· https://statystyka.policja.pl/st/wybrane-statystyki/przemoc-w-rodzinie/201373,Przemoc-w-rodzinie-dane-od-2012-roku.html.
