Podstęp to celowe działanie jednej ze stron czynności prawnej (np. umowy) mające na celu wprowadzenie drugiej strony w błąd w celu skłonienia jej do złożenia określonego oświadczenia woli. Podstęp może obejmować zarówno działania aktywne (wprowadzenie w błąd przez działania), jak i zaniechanie (ukrywanie istotnych informacji). W przypadku, gdy jedna ze stron umowy działa pod wpływem podstępu, ma prawo do uchylenia się od skutków prawnych złożonego oświadczenia woli.
Podstęp reguluje art. 86. kodeksu cywilnego:
§1. Jeżeli błąd wywołała druga strona podstępnie, uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu może nastąpić także wtedy, gdy błąd nie był istotny, jak również wtedy, gdy nie dotyczył treści czynności prawnej.
§2. Podstęp osoby trzeciej jest jednoznaczny z podstępem strony, jeżeli ta o podstępie wiedziała i nie zawiadomiła o nim drugiej strony albo jeżeli czynność prawna była nieodpłatna.
Co może być podstępem?
Podstęp może wyglądać w następujący sposób:
- Fałszywe informacje o stanie prawnym lub faktycznym przedmiotu umowy (np. sprzedawca twierdzi, że nieruchomość nie ma żadnych obciążeń, choć wie, że jest obciążona hipoteką lub służebnością).
- Ukrywanie istotnych wad przedmiotu umowy (np. sprzedawca samochodu ukrywa poważne uszkodzenia mechaniczne, jednakże w przypadku umowy sprzedaży należałoby głównie rozważyć odpowiedzialność sprzedawcy z tytułu rękojmi – o rękojmi w przypadku umowy sprzedaży samochodu przeczytasz w tym artykule: Rękojmia na samochód (używany).
- Przedstawianie nieprawdziwych dokumentów lub fałszowanie dowodów (np. fałszywe certyfikaty jakości).
Skutki prawne podstępu to przede wszystkim:
- możliwość uchylenia się od skutków prawnych złożonego oświadczenia woli, co prowadzi do unieważnienia umowy lub innej czynności prawnej,
- możliwość wysuwania roszczeń o odszkodowanie za szkody poniesione w wyniku podstępu,
- w niektórych przypadkach mogą również wystąpić konsekwencje karne, jeśli podstępne działania wypełniają znamiona przestępstwa oszustwa.
Działanie podstępne jest zawsze naganne etycznie. Dlatego działanie podstępne jest szerzej rozumiane niż błąd. Takie stanowisko prezentuje m.in. Sąd Apelacyjny w Warszawie w 2019 r. w orzeczeniu w sprawie o sygn. akt I ACa 268/19:
„W przypadku podstępu, inaczej niż w razie błędu unormowanego w art. 84 k.c., uchylenie się od skutków wadliwego oświadczenia woli jest możliwe także wtedy, gdy fałszywe przeświadczenie po stronie składającego oświadczenie woli nie dotyczy treści czynności prawnej, lecz okoliczności sytuujących się poza nią, w szczególności motywów dokonania czynności. Złagodzenie wymagań koniecznych do powołania się na błąd w zestawieniu z sytuacją unormowaną w art. 84 k.c. wynika z negatywnej oceny etycznej podstępu, jako świadomego działania w celu wywołania mylnego wyobrażenia o rzeczywistości. Świadomość ta może przejawiać się także w akceptowaniu lub godzeniu się na to, że składane oświadczenia, zapewnienia lub obietnice tego rodzaju mylne przeświadczenie wywołają”.
Uchylenie się od oświadczenia woli w przypadku podstępu
Wielu „poszkodowanych” podstępem zastanawia się w jaki sposób może wycofać się z umowy. Przede wszystkim należy złożyć odpowiednie oświadczenie drugiej stronie umowy. takie oświadczenie jest skuteczne z chwilą dotarcia do drugiej strony. Samo wzruszenie umowy następuje bez udziału sądu, a jego skutki następują z mocą wsteczną (ex tunc). Takie oświadczenie woli należy złożyć w formie pisemnej, co prawda tylko dla celów dowodowych, jednakże nie zaleca się innej formy. Forma pisemna zostanie także zachowana w razie zawarcia oświadczenia woli w pozwie lub innym piśmie procesowym skierowanym do właściwego podmiotu.
Wzruszenia wadliwej czynności prawnej nie można dokonać w dowolnym momencie. Jest ono ograniczone terminem zawitym, który wynosi rok od momentu wykrycia podstępu. Wskazany termin zostanie zachowany, jeżeli oświadczenie uchylającego się od skutków prawnych zawartej umowy dojdzie w tym terminie do wiadomości drugiej strony. Bezskuteczny upływ rocznego terminu zawitego skutkuje wygaśnięciem prawa do unieważnienia czynności prawnej. Jeszcze raz należy zaznaczyć że ważny jest moment dotarcia oświadczenia do drugiej strony a nie jego wysłania.
Podsumowanie
Podsumowując, od czynności prawnej dokonanej pod wpływem podstępnego działania można się uchylić. Trzeba się jednak spieszyć, ponieważ mamy na to rok od dowiedzenia się o podstępie.
