Czym jest małżeński ustrój majątkowy?
Małżeński ustrój majątkowy to zbiór praw i obowiązków jednego małżonka względem majątku drugiego małżonka. W polskim prawie wyróżniamy trzy modele małżeńskiego ustroju majątkowego: ustrój wspólności majątkowej, ustrój umowny i ustrój przymusowy. W niniejszym artykule rozwiniemy temat wspólności małżeńskiej, która powstaje między małżonkami z chwilą zawarcia małżeństwa.
Ustrój wspólności majątkowej (wspólnota majątkowa)
W Polsce jest to ustrój najczęściej spotykany. Zaletą wspólności majątkowej jest ochrona małżonka, który mniej zarabia. W tym ustroju istnieją trzy masy majątkowe: majątek osobisty żony, majątek osobisty męża oraz majątek wspólny małżonków. W dalszej części artykułu przeczytasz co wchodzi do majątku wspólnego a co do osobistego.
Kiedy powstaje wspólność majątkowa?
Wspólność majątkowa powstaje ex lege, tj. z mocy ustawy, w momencie zawarcia związku małżeńskiego i kończy się w przypadku rozwodu.
Wspólność majątkowa może ustać jeszcze przed ustaniem małżeństwa jeśli:
- w trakcie trwania małżeństwa zostanie zawarta umowa majątkowa małżeńska, np. rozdzielność majątkowa – oczywiście jeśli małżonkowie zawarli taką umowę jeszcze przed ślubem, to wspólność majątkowa w ogóle nie powstaje,
- sąd orzeknie zniesienie wspólności,
- nastąpi ubezwłasnowolnienie jednego z małżonków,
- dojdzie do upadłości jednego z małżonków,
- małżonkowie będą w separacji.
Szczegółowo o powyższych sytuacjach przeczytasz w poniższym artykule:
Przymusowy małżeński ustrój majątkowy
Co wchodzi w skład majątku wspólnego, a co w skład majątku osobistego?
Do majątku wspólnego wchodzą przedmioty nabyte w czasie trwania związku małżeńskiego. Zgodnie z art. 31 Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego, do majątku wspólnego należą w szczególności:
- pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków – warto zaznaczyć, że stroną stosunku pracy jest tylko jeden małżonek, a zatem roszczenie o wynagrodzenie jeszcze nieotrzymane należy do majątku osobistego pracującego małżonka,
- dochody z majątku wspólnego oraz z majątku osobistego każdego z małżonków,
- środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków,
- kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych,
- środki zgromadzone na koncie OIPE oraz na subkoncie OIPE każdego z małżonków.
Każdy z małżonków może korzystać z rzeczy wchodzących w skład majątku wspólnego w takim zakresie, jaki daje się pogodzić z korzystaniem z rzeczy przez drugiego małżonka.
Do majątku osobistego wchodzi zaś to, co nie jest w majątku wspólnym. Zgodnie z art. 33 ustawy Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy wskazuje, że do majątku osobistego każdego z małżonków należą:
- przedmioty majątkowe nabyte w czasie przed powstaniem wspólności ustawowej,
- przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę – darczyńca lub spadkodawca mogą jednak postanowić, że przedmiot darowizny lub spadku ma wejść do majątku wspólnego – musi być to wyraźnie zaznaczone,
- prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom,
- przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków – przykładowo, jeśli jeden z małżonków jest osobą z niepełnosprawnością i aby mógł się poruszać zakupiono wózek inwalidzki, to ten wózek znajdzie się w majątku osobistym tego małżonka, w niektórych przypadkach także pierścionek żony czy zegarek męża,
- prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie – przykładem jest osoba dożywotnika w umowie dożywocia,
- przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia albo z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Nie dotyczy to jednak renty należnej poszkodowanemu małżonkowi z powodu całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej albo z powodu zwiększenia się jego potrzeb lub zmniejszenia widoków powodzenia na przyszłość,
- wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków,
- przedmioty majątkowe uzyskane z tytułu nagrody za osobiste osiągnięcia jednego z małżonków,
- prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy,
- przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego – jest to tzw. zasada surogacji. Przykładowo, jeśli jeden z małżonków kupi nowy samochód za pieniądze z darowizny, to ten samochód pozostaje w majątku osobistym tego małżonka.
Warto wspomnieć, że istnieje wyjątek. Mianowicie, gdy mówimy o przedmiotach zwykłego urządzenia domowego, które służą do użytku obojga małżonków, to nawet jeśli zostały nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, to są one objęte wspólnością ustawową (oczywiście jeśli spadkodawca lub darczyńca nie postanowili inaczej). Takimi przedmiotami mogą być: lodówka, pralka, zmywarka, etc.
Jak wygląda zarząd majątkiem wspólnym?
Podstawowymi regułami obowiązującymi małżonków w ramach zarządu majątkiem wspólnym są: obowiązek współdziałania oraz zasada samodzielnego zarządzania tym majątkiem. Zarząd majątkiem wspólnym ma przede wszystkim prowadzić do racjonalnego wykorzystania środków obejmujących majątek.
Podstawowym przejawem zasady współdziałania jest obowiązek informacyjny. Małżonkowie powinni udzielać sobie wzajemnie informacji o stanie majątku wspólnego, o wykonywaniu zarządu majątkiem wspólnym i o zobowiązaniach obciążających majątek wspólny. Wspomniane współdziałanie w zarządzie majątkiem może przybierać także charakter negatywny, polegający na blokowaniu czynności naruszających dobro rodziny, czyli przykładowo, działania niegospodarne, trwonienie majątku.
Każdy z małżonków zarządza również samodzielnie przedmiotami majątkowymi, służącymi do wykonywania zawodu lub prowadzenia działalności zarobkowej. W tym przypadku, jeśli zajdzie przemijająca przeszkoda, taka jak choroba małżonka, to drugi małżonek może dokonywać niezbędnych bieżących czynności zarządu. Co to oznacza? Przykładowo, jeden z małżonków prowadzi przedsiębiorstwo i w pewnym momencie ciężko zachoruje. Wtedy drugi małżonek może wykonywać wszelkie czynności niezbędne do utrzymania ciągłości działalności gospodarczej i uniknięcia strat.
Sprzeciw małżonka wobec czynności zarządu majątkiem wspólnym
Instytucja sprzeciwu stanowi ograniczenie zasady swobodnego zarządzania majątkiem wspólnym. Małżonek może sprzeciwić się czynności zarządu majątkiem wspólnym, której zamierza dokonać drugi małżonek. Małżonek nie może się jednak sprzeciwić, jeśli:
- są to czynności bieżące w sprawach życia codziennego albo
- zmierzają do zaspokojenia zwykłych potrzeb rodziny lub
- czynność jest podejmowana w ramach działalności zarobkowej.
Sprzeciw małżonka może dotyczyć konkretnej czynności prawnej i faktycznej z obszaru zarządu majątkiem wspólnym. Nie istnieje możliwość wyrażenia generalnego sprzeciwu lub sprzeciwu wobec rozważanych tylko czynności określonego rodzaju w stosunku do bliżej nieokreślonych składników majątku wspólnego. Z istoty sprzeciwu wynika, że może on dotyczyć tylko zamierzonej czynności, a nie czynności już dokonanej. Przyjmuje się, że małżonek składający sprzeciw powinien sprecyzować co najmniej przedmiot czynności i jej charakter.
Przepisy nie regulują żadnej szczególnej formy, w jakiej sprzeciw powinien być wyrażony. Podkreśla się jednak, że wola małżonka musi być w tym zakresie wyartykułowana w sposób niewątpliwy, tak aby była możliwa do odczytania przez drugą stronę czynności zamierzonej przez drugiego małżonka.
Ustawodawca wymienia jednak czynności, do dokonania których obligatoryjne jest uzyskanie zgody współmałżonka. Są to:
- czynności prawne prowadzące do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia nieruchomości lub użytkowania wieczystego, jak również prowadzące do oddania nieruchomości do używania lub pobierania z niej pożytków,
- czynności prawne prowadzące do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia prawa rzeczowego, którego przedmiotem jest budynek lub lokal,
- czynności prawne prowadzące do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia i wydzierżawienia gospodarstwa rolnego lub przedsiębiorstwa,
- darowizny z majątku wspólnego, z wyjątkiem drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych.
Co zatem w przypadku, w gdy jeden z małżonków dokonał takiej czynności bez zgody?
Konsekwencje prawne zależą od tego, czy jest to czynność jedno czy dwustronna.
Jeśli jest to dwustronna czynności prawna, to jej ważność zależy od potwierdzenia umowy przez drugiego małżonka. Druga strona może wyznaczyć małżonkowi, którego zgoda jest wymagana, odpowiedni termin do potwierdzenia umowy. Do czasu uzyskania zgody czynność ta ma charakter negotium claudicans, czyli czynności prawnej kulejącej. Po upływie wyznaczonego terminu umowa staje się wolna. Jest to tzw. sankcja bezskuteczności zawieszonej.
Z kolei jednostronna czynność prawna dokonana bez wymaganej zgody drugiego małżonka jest nieważna. Nie można być ona potwierdzona expost.
Ustawodawca znajduje jednak wyjście z tej sytuacji, korzystne dla małżonka dokonującego czynności. Mianowicie, zamiast zgody drugiego małżonka, to sąd może udzielić zezwolenia na dokonanie czynności. Sąd udziela zezwolenia jeśli jeden z małżonków konsekwentnie odmawia zgody na dokonanie czynności albo nie można się z nim porozumieć, a dokonania czynności wymaga dobro rodziny.
Ustawodawca wprowadził pewną ochronę dla osób trzecich, które dokonały czynności z jednym małżonkiem bez zgody drugiego. Jeśli poprzez taką czynność osoba trzecia nabywa prawo lub zostaje zwolniona od obowiązku, stosuje się odpowiednio przepisy o ochronie osób, które w dobrej wierze dokonały czynności prawnej z osobą nieuprawnioną do rozporządzania prawem.
Czy małżonka można pozbawić możliwości samodzielnego zarządzania majątkiem wspólnym?
Tak, sąd może to zrobić na żądanie drugiego małżonka, ale tylko z ważnych powodów. Sąd może również postanowić, że zamiast zgody na dokonanie niektórych czynności, potrzebne będzie zezwolenie sądu.
Jakie są udziały w majątku wspólnym?
Co do zasady małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Jednak każdy z małżonków ma prawo żądać ustalenia udziałów zgodnie ze stopniem, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku.
Przez przyczynienie się do powstania majątku wspólnego rozumie się całokształt starań każdego z małżonków o założoną przez nich rodzinę i zaspokojenie jej potrzeb, a nie tylko wysokość zarobków. Należy brać też pod uwagę nakład osobistej pracy przy wychowywaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym.
Orzeczenie nierównych udziałów może nastąpić dopiero wówczas, gdy małżonek, przeciwko któremu skierowane jest żądanie ustalenia nierównych udziałów, w sposób rażący lub uporczywy nie przyczynia się do powstania dorobku stosownie do posiadanych sił i możliwości zarobkowych.
Małżonkowie mogą wystąpić z żądaniem o ustalenie nierównych udziałów tylko, gdy występuje do tego ważny powód. To pojęcie nie zostało zdefiniowane, wszystko należy rozpatrywać w zależności od konkretnego przypadku. Przyjmuje się jednak, że ważnym powodem jest np. rażące lub uporczywe naruszanie przez jednego z małżonków obowiązków wobec rodziny, a także długotrwała separacja zawiniona przez danego małżonka. Ocena ważnych powodów przy decyzji o ustaleniu nierównych udziałów powinna być w tym zakresie kompleksowa, wobec czego należy mieć na względzie całokształt postępowania małżonków w czasie trwania wspólności majątkowej.
O orzeczenie nierównych udziałów mogą wystąpić również spadkobiercy małżonka, ale tylko wówczas, gdy spadkodawca przed śmiercią wytoczył powództwo o unieważnienie małżeństwa albo o rozwód lub wystąpił o orzeczenie separacji.
Czy wierzyciel może się zaspokoić z majątku wspólnego?
Zależy to od kategorii zobowiązania zaciągniętego przez małżonka.
W przypadku, gdy jeden z małżonków zaciągnął zobowiązanie w celu zaspokojenia zwykłych potrzeb rodziny, to małżonkowie odpowiadają solidarnie, całą masą majątkową, a więc i majątkiem wspólnym. Na żądanie jednego z małżonków sąd może postanowić, że za zobowiązanie odpowiedzialny jest tylko ten małżonek, który to zobowiązanie zaciągnął.
Wierzyciel może również żądać zaspokojenia z majątku wspólnego w sytuacji, gdy jeden z małżonków zaciągnął zobowiązanie, a drugi wyraził na to zgodę.
Podsumowanie
Konkludując, ustrój wspólności majątkowej jest obecnie najbardziej popularny, zwłaszcza w związkach małżeńskich, gdzie między zarobkami małżonków występuje duża różnica kwotowa lub gdy jeden z małżonków zarobkuje, a drugi zajmuje się prowadzeniem wspólnego gospodarstwa domowego. Nie można bowiem zapominać, że wbrew powszechnemu przekonaniu, nawet jeśli jeden z małżonków nie zarobkuje, a w tym czasie zajmuje się wychowaniem wspólnych dzieci i prowadzeniem wspólnego gospodarstwa domowego, to ma on prawo do udziałów w majątku wspólnym. Czy jednak ustrój wspólności jest najbardziej korzystny? Na to pytanie nie można odpowiedzieć jednoznacznie – każdą sytuację należy przeanalizować indywidualnie – w wielu przypadkach opłaca się zawrzeć umowę rozdzielności majątkowej.
Źródła:
- Ustawa z dnia z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy,
- Jędrejek Grzegorz, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany,
- Fras Mariusz (red.), Habdas Magdalena (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz,
- Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 sierpnia 2023 r. I CSK 4141/22,
- Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2023 r. I CSK 3595/22,
- Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 sierpnia 2022 r. I CSK 2517/22,
- Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 20 lutego 2009 r. I ACa 32/09.
