Jakie są przeszkody do zawarcia małżeństwa?
Przeszkody małżeńskie to swoiste zakazy zawarcia związku małżeńskiego, które ustawodawca wskazał w art. 10 – 15 ustawy Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy. Są to: wiek, choroba psychiczna lub niedorozwój umysłowy, ubezwłasnowolnienie całkowite, bigamia, pokrewieństwo, powinowactwo oraz przysposobienie.
Jakie są skutki zawarcia związku małżeńskiego mimo przeszkody?
Małżeństwo zawarte mimo przeszkody jest ważne, ale może zostać unieważnione. Należy zaznaczyć, że przeszkoda małżeńska musi istnieć w momencie zawarcia związku małżeńskiego. Jeśli przeszkoda zaistniała dopiero po zawarciu związku małżeńskiego, to nie ma ona znaczenia dla kwestii unieważnialności małżeństwa.
Jak uzyskać unieważnienie małżeństwa?
Aby unieważnić małżeństwo, należy wnieść pozew o unieważnienie małżeństwa do właściwego sądu. W tym przypadku sądem właściwym jest sąd, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania, jeżeli choć jedno z nich w okręgu tym jeszcze ma miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu. Z braku takiej podstawy wyłącznie właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, a jeżeli i tej podstawy nie ma – sąd miejsca zamieszkania powoda. Podmioty uprawnione do wytoczenia tego powództwa są różne, w zależności od konkretnej przeszkody.
Wyrok unieważniający małżeństwo ma charakter konstytutywny, zmienia stan prawny. Jest to nietypowe orzeczenie, ponieważ niektóre jego skutki działają z mocą wsteczną. W przypadku unieważnienia małżeństwa przyjmuje się sytuację, jak gdyby małżeństwo nigdy nie zostało zawarte. Małżonkowie powracają do poprzedniego stanu cywilnego, ustaje powinowactwo, następuje utrata praw do dziedziczenia po małżonku. Nie zmienia się jednak status prawny dzieci, uznaje się je za urodzone w małżeństwie.
Pamiętać przy tym należy, że nie można żądać unieważnienia małżeństwa po jego ustaniu. Ten przepis dopuszcza dwa wyjątki: przy przeszkodzie pokrewieństwa oraz przy przeszkodzie bigamii.
Poniżej zostaną omówione wszystkie przeszkody małżeńskie.
Przeszkoda wieku
Na czym właściwie polega przeszkoda wieku? Zgodnie z obowiązującą regulacją prawną, osoba, która nie ma ukończonych osiemnastu lat, nie może zawrzeć związku małżeńskiego. Jednak z ważnych powodów sąd opiekuńczy może zezwolić na zawarcie małżeństwa kobiecie, która ukończyła szesnaście lat. Takim ważnym powodem może być przykładowo ciąża kobiety, jednak nie zawsze jest ona wystarczająca. W tym wypadku okoliczności muszą wskazywać na to, że zawarcie małżeństwa będzie zgodne z dobrem założonej rodziny.
Każdy z małżonków może żądać unieważnienia małżeństwa zawartego mimo przeszkody wieku.
W świetle przepisów Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego wyróżniamy trzy przypadki konwalidacji przeszkody wieku. Są to następujące sytuacje:
a) osiągnięto wymagany wiek – przykładowo, małżeństwo zostało zawarte przez 15-letnią kobietę i 17-letniego mężczyznę. Mąż dopiero po 4 latach od zawarcia związku małżeńskiego zażądał jego unieważnienia. Wtedy żona i mąż mieli odpowiednio po 19 i 21 lat, w związku z czym oboje przed wytoczeniem powództwa osiągnęli wymagany wiek. W przedstawionej sytuacji nie można więc unieważnić ich małżeństwa
b) sąd udzielił zezwolenia na zawarcie małżeństwa ex post, tj. po fakcie zawarcia małżeństwa, pod warunkiem że kobieta ukończyła wymagany przepisami wiek 16 lat, a mężczyzna wiek 18 lat
c) kobieta zaszła w ciążę (zarówno przed zawarciem małżeństwa, jak i po jego zawarciu), wówczas konwalidacja następuje w tym zakresie, że mąż nie może żądać unieważnienia małżeństwa, a uprawnienie takie przysługuje jedynie mężatce
Warto jeszcze dodać, że zgodnie z treścią art. 10 § 2 zdanie pierwsze Kodeksu Cywilnego: „Przez zawarcie małżeństwa małoletni uzyskuje pełnoletniość”. Tym samym, szesnastoletnia kobieta po zawarciu małżeństwa za zgodą sądu uzyskuje pełną zdolność do czynności prawnych. Nawet po unieważnieniu małżeństwa z powodu tej przeszkody kobieta nie traci pełnej zdolności do czynności prawnych.
Przeszkoda ubezwłasnowolnienia
Ustawodawca wykluczył możliwość zawarcia związku małżeńskiego przez osobę ubezwłasnowolnioną całkowicie. Taka osoba nie może wyrazić zgody na zawarcie małżeństwa.
Wskazuje się, że taka konstrukcja prawna ma na celu przede wszystkim ochronę samej osoby, która została ubezwłasnowolniona całkowicie, ale również ochronę innych osób w związku z zawarciem małżeństwa i założeniem rodziny przez osobę ubezwłasnowolnioną całkowicie.
W przypadku przeszkody ubezwłasnowolnienia całkowitego każdy z małżonków może żądać unieważnienia małżeństwa. Małżonek ubezwłasnowolniony całkowicie małżonek może skutecznie wytoczyć powództwo o unieważnienie małżeństwa. Ta czynność będzie jednak wymagała potwierdzenia przez jego opiekuna w terminie wyznaczonym przez sąd. W przypadku braku potwierdzenia przez opiekuna pozew powinien zostać odrzucony.
Nie można jednak unieważnić małżeństwa z powodu ubezwłasnowolnienia, jeżeli ubezwłasnowolnienie zostało uchylone przed wytoczeniem powództwa.
Przeszkoda choroby psychicznej
Osoba dotknięta chorobą psychiczną lub niedorozwojem umysłowym nie może zawrzeć małżeństwa.
Zakaz ten nie ma jednak charakteru bezwzględnego, ponieważ w sytuacji, gdy stan zdrowia lub umysłu takiej osoby nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa i jeżeli osoba ta nie została ubezwłasnowolniona całkowicie, sąd może jej zezwolić na zawarcie małżeństwa. Udzielenie zezwolenia jest możliwe tylko przed zawarciem małżeństwa i tylko na wniosek nupturienta.
Co oznacza pojęcie „zagrożenie zdrowia przyszłego potomstwa”?
Chodzi o możliwość przekazania choroby psychicznej ewentualnym przyszłym dzieciom, a także o stwierdzenie, czy stan psychiczny określonej osoby nie wyłącza prawidłowego wychowywania dzieci i wykonywania władzy rodzicielskiej.
Nie każda choroba psychiczna uzasadnia unieważnienie małżeństwa, a jedynie taka, która zagraża małżeństwu lub zdrowiu przyszłego potomstwa.
A co w sytuacji remisji choroby?
W doktrynie obowiązują 2 stanowiska:
Wg pierwszego stanowiska, „dla oceny czy w momencie zawarcia małżeństwa osoba wstępująca w związek małżeński jest dotknięta chorobą psychiczną ważny jest nie stan jej przejściowej świadomości, czyli właśnie remisja, ale stan jej zdrowia psychicznego. Dlatego stan tzw. remisji sam przez się nie przesądzajeszcze zagadnienia w tym sensie, że osobę pozostającą w takim stanie można uznać za nie dotkniętą chorobą psychiczną.”
Jednak zgodnie z drugim stanowiskiem, „jeżeli materiał dowodowy pozwala na przyjęcie, że małżonek, który został przed zawarciem związku małżeńskiego dotknięty chorobą psychiczną, wyleczył się w takim stopniu, że jego postępowanie i psychika nie odbiegają od psychiki i postępowania przeciętnego człowieka oraz że istnieją podstawy do uznania, że najpewniej stan ten nie ulegnie już zmianie – to sam fakt, że nauka stan taki określa jako stan remisji, nie uzasadnia oceny, iż jest to stan choroby psychicznej.”
W przypadku przeszkody choroby psychicznej, związek małżeński może być konwalidowany w jeden sposób, a mianowicie, jeśli choroba ustała. W takim wypadku nie można unieważnić tego małżeństwa.
Przeszkoda bigamii
Bigamią jest zawarcie nowego związku małżeńskiego mimo pozostawania w poprzednim. W polskim prawie bigamia stanowi nie tylko przeszkodę małżeńską, ale również czyn zabroniony, stypizowany w art. 206 Kodeksu karnego.
Unieważnienia małżeństwa z powodu istnienia przeszkody bigamii może żądać każdy, kto ma w tym interes prawny.
Czym jest zatem wspomniany interes prawny?
Przyjmuje się, że to nie tylko interes natury majątkowej, ale przede wszystkim interes ściśle osobisty. Taki interes ma, przykładowo, dziecko pochodzące z pierwszego małżeństwa. Interes prawny ma również małżonek z pierwszego małżeństwa, nawet jeśli małżeństwo ustało z powodu śmierci bigamisty.
Nie można unieważnić małżeństwa z powodu przeszkody bigamii jeśli:
- poprzednie małżeństwo ustało lub
- zostało unieważnione
chyba że ustanie tego małżeństwa nastąpiło przez śmierć bigamisty.
Przepis ten oznacza, że możliwe jest unieważnienie małżeństwa, o ile poprzednie małżeństwo ustało w wyniku śmierci osoby pozostającej w bigamii. Jest to sposób na konwalidację związku małżeńskiego.
Warto podkreślić, że w sprawie o unieważnienie małżeństwa, małżonek nie może kwestionować faktu zawarcia przezeń małżeństwa, jeżeli w aktach sprawy znajduje się akt stanu cywilnego stwierdzający, że to zdarzenie miało miejsce. Postępowanie dowodowe w tej sprawie powinno być ograniczone do przeprowadzenia dowodu z tego właśnie dokumentu.
Bigamia nie zachodzi jednak w sytuacji, gdy dwie osoby pozostające ze sobą w związku małżeńskim, w czasie trwania tego związku ponownie złożyły oświadczenie wobec urzędnika stanu cywilnego, że wstępują w związek małżeński ze sobą.
Przeszkoda pokrewieństwa lub powinowactwa
Związku małżeńskiego nie mogą również zawrzeć krewni w linii prostej, rodzeństwo ani powinowaci w linii prostej. Z ważnych przyczyn sąd może udzielić zezwolenia na zawarcie małżeństwa między powinowatymi.
Unieważnienia małżeństwa z powodu pokrewieństwa między małżonkami może żądać każdy, kto ma w tym interes prawny, z kolei z powodu powinowactwa unieważnienia małżeństwa może żądać każdy z małżonków.
Przeszkoda przysposobienia
Przysposabiający i przysposobiony nie mogą zawrzeć związku małżeńskiego. Jest to uzasadnione faktem, że przysposobienie ma na celu utworzenie więzi imitujących więzi w rodzinie biologicznej, a skoro nie jest możliwy związek pomiędzy dzieckiem i rodzicem, to analogicznie, między przysposobionym i przysposabiającym.
Każdy z małżonków może żądać unieważnienia małżeństwa z powodu przeszkody przysposobienia. Jeśli jednak stosunek przysposobienia ustał to nie można już unieważnić małżeństwa.
Zła wiara małżonka
Sąd, orzekając unieważnienie małżeństwa, orzeka również, czy i który z małżonków zawarł małżeństwo w złej wierze.
Czym jest zła wiara małżonka?
To stan, kiedy małżonek w chwili zawarcia małżeństwa wiedział o okoliczności stanowiącej podstawę jego unieważnienia, czyli m.in. gdy wiedział o istniejącej przeszkodzie małżeńskiej.
Tylko pozytywna wiedza o okolicznościach stanowiących określone zakazy zawarcia małżeństwa uzasadniałyby przypisanie małżonkowi złej wiary. Małżonka niemającego wiedzy z powodu swojego niedbalstwa należy traktować jako działającego w dobrej wierze.
Jakie są wyjątki?
- Małżonek, który w chwili zawarcia małżeństwa był całkowicie ubezwłasnowolniony, nie może być uznany za zawierającego małżeństwo w złej wierze
- Jeśli u jednego z małżonków stwierdzono odchylenie od normy w stanie zdrowia psychicznego i fakt ten był znany małżonkom w momencie zawarcia małżeństwa, a stan zdrowia małżonka został oceniony niejednolicie przez specjalistów, to nie można od razu stwierdzić, że małżonkowie działali w złej wierze
Źródła:
- Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy
- Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego
- Wyrok SN z 13.3.1974 r., II CR 42/74
- Wyrok SN z 29.12.1978 r., II CR 475/78
- Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 9 maja 2002 r., III CZP 7/02
- Wyrok SN 5.4.2013 r., III CSK 228/12
- Wyrok SN z 18 lipca 1967 r., I CR 43/67
- Wyrok SN z dnia 2 lutego 1968 r., I CR 650/67
- Wyrok SN z 8 lipca 1969 r., II CR 100/69
- Wyrok SN z 8 stycznia 1974 r., I CR 794/73
- Wyrok SN z 11 listopada 1965 r., I CR 289/65
- Wyrok SN z 16 lipca 1968 r., II CR 277/68
- Wyrok SN z dnia 28 grudnia 1982 r., I CR 349/82
- Wyrok SN z dnia 20.6.1968 r., II CR 232/68
- Wyrok z dnia 6.2.1981 r., IV CR 533/80
- Wyrok SN z 4.10.1968 r., I CR 325/68
- Orzeczenie SN z 18.11.1955 r., 1 CR 2106/54
- Fras Mariusz (red.), Habdas Magdalena (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz
- Łukasiewicz Jakub M. (red.), Instytucje prawa rodzinnego
