Zapis windykacyjny w testamencie

Regulacja dotycząca zapisu windykacyjnego została wprowadzona do polskiego prawa spadkowego dopiero w 2011 r. – instytucja została uregulowana w art. 981[1]-981[6] kc. Normy prawne dotyczące zapisu windykacyjnego wprowadzono obok dotychczasowych przepisów dotyczących zapisu, który od tego momentu nazwano zapisem zwykłym. Jeśli chcesz sporządzić testament – musisz wiedzieć czym jest zapis windykacyjny, a dowiesz się tego w niniejszym artykule. 

Czym jest zapis windykacyjny w testamencie?

Zapis windykacyjny to kolejne rozrządzenie testamentowe, na mocy którego oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku, czyli w chwili śmierci spadkodawcy. Przy zapisie windykacyjnym nie powstaje jednak stosunek zobowiązaniowy pomiędzy spadkobiercą a zapisobiercą windykacyjnym. 

Zapis windykacyjny a zapis zwykły

Zapis windykacyjny, w odróżnieniu od zapisu zwykłego, wywołuje w chwili otwarcia spadku skutek rzeczowy, który polega na tym, że zapisobierca windykacyjny od razu staje się właścicielem rzeczy lub uprawnionym z tytułu zapisanych praw i ta cecha zbliża go do statusu spadkobiercy. Pozycja zapisobiercy windykacyjnego jest więc silniejsza od pozycji zapisobiercy zwykłego.

Co więcej, spadkodawca może obciążyć zapisem zwykłym osobę, na której rzecz uczynił zapis windykacyjny. W sytuacji gdy zapisem zwykłym obciążony został zapisobierca windykacyjny, to także pomiędzy nim a zapisobiercą zwykłym powstaje stosunek zobowiązaniowy, taki jak między spadkobiercą a zapisobiercą zwykłym. Zapisobierca zwykły może wówczas żądać wykonania zapisu zwykłego od zapisobiercy windykacyjnego. Może kierować takie żądanie do zapisobiorcy windykacyjnego już od chwili ogłoszenia testamentu, chyba że spadkodawca postanowił inaczej.

Dodatkowo, w sprawach, które nie zostały uregulowane przy zapisie windykacyjnym, stosuje się odpowiednio przepisy o zapisie zwykłym.

Forma zapisu windykacyjnego

Zapis windykacyjny może zostać ustanowiony wyłącznie w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego.

Taki rygor formy wynika przede wszystkim ze wskazanego skutku rozporządzającego następującego z chwilą otwarcia spadku oraz katalogu przedmiotów zapisu (m.in. przedsiębiorstwo, gospodarstwo rolne czy nieruchomość).

Co w takim razie z zapisem uczynionym w testamencie sporządzonym w innej formie, np. w testamencie własnoręcznym? Otóż, przyjmuje się, że takie rozrządzenie może być uznane jako zapis zwykły lub wyjątkowo jako powołanie spadkobiercy, a względnie jako polecenie. Zatem najbezpieczniej zrobić to w testamencie notarialnym.

Jeśli zaś chodzi o odwołanie zapisu windykacyjnego, przyjmuje się, że można go dokonać w testamencie sporządzonym w dowolnej formie lub za pomocą pewnych czynności faktycznych.

Co może być przedmiotem zapisu windykacyjnego?

Zgodnie z brzmieniem art. 981(1) Kodeksu cywilnego, przedmiotem zapisu windykacyjnego może być:

• rzecz oznaczona co do tożsamości – może być to zarówno rzecz ruchoma jak i nieruchoma. Ciekawym przypadkiem do rozważenia są pieniądze, które są co prawda kwalifikowane jako rzeczy oznaczone co do gatunku, to niektórzy dopuszczają jednak od tego odstępstwo, jeśli pieniądze są zindywidualizowane, np. jako określone banknoty,
• zbywalne prawo majątkowe – np. majątkowe prawa autorskie (ale już nie osobiste prawa autorskie, ponieważ te są niezbywalne). Nie ma też przeszkód do tego, aby objąć takim zapisem również udział w zbywalnym prawie majątkowym,
• przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne – przy czym zapis windykacyjny przedsiębiorstwa obejmie te składniki, które należały do przedsiębiorstwa w chwili otwarcia spadku,
• ustanowienie na rzecz zapisobiercy użytkowania lub służebności – prawa użytkowania i służebności, w przeciwieństwie do innych przedmiotów zapisu windykacyjnego, z chwilą otwarcia spadku dopiero powstaną. Zapis w odniesieniu do nich ma charakter konstytutywny i prowadzi do powstania w majątku zapisobiercy windykacyjnego prawa, które wcześniej nie istniało,
• ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej.

Warto podkreślić, że zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, wyrażonym w uchwale z dnia 18 lipca 2012 r., o sygn. III CZP 46/12 „Zapisem windykacyjnym mogą być objęte przedmioty majątkowe wymienione w art. 981¹ § 2 k.c. należące do majątku wspólnego małżonków pozostających w ustroju wspólności ustawowej”.

Przedmiot zapisu windykacyjnego nie wchodzi do spadku, ponieważ już z chwilą otwarcia spadku zostaje nabyty przez zapisobiercę windykacyjnego. Z tego powodu nie stanowi on długu spadkowego. Jednak w sytuacji, gdyby zapisobierca windykacyjny nie miał zdolności do dziedziczenia albo odrzucił zapis lub został uznany za niegodnego, przedmiot zapisu staje się składnikiem spadku i podlega dziedziczeniu przez spadkobierców. Warto także zaznaczyć, że wartość zapisu windykacyjnego uwzględnia się przy obliczaniu podstawy zachowku.

Bezskuteczność zapisu windykacyjnego

Zapis windykacyjny jest bezskuteczny, jeżeli w chwili otwarcia spadku przedmiot zapisu nie należy do spadkodawcy albo spadkodawca był zobowiązany do jego zbycia.

Warto jednak dodać, że przedmiot zapisu windykacyjnego nie musi znajdować się w majątku spadkodawcy w chwili testowania, nawet nie musi w tym momencie jeszcze istnieć, ponieważ doniosłość prawną ma tylko chwila otwarcia spadku, w którym ten przedmiot musi należeć do spadkodawcy.

Zapis windykacyjny będzie też bezskuteczny, jeśli w chwili otwarcia spadku spadkodawca był zobowiązany do zbycia przedmiotu takiego zapisu. Zalicza się tu sytuacje, kiedy innemu podmiotowi przysługiwało w stosunku do spadkodawcy roszczenie o przeniesienie prawa własności danej rzeczy lub o przeniesienie innego prawa objętego tym zapisem. Przyjmuje się przy tym, że roszczenie takie nie musi być wymagalne na moment otwarcia spadku, a źródłem jego powstania nie musi być umowa, lecz może ono wynikać z ustawy.

Czy możliwy jest zapis windykacyjny z warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu?

Zastrzeżenie warunku lub terminu przy zapisie windykacyjnym uważa się za nieistniejące. Oznacza to, że zapis z zastrzeżeniem warunku lub terminu i tak wywołuje skutki prawne, chyba, że co innego wynika z treści testamentu lub z jego okoliczności.

Jeżeli jednak z treści testamentu lub z okoliczności wynika, że bez takiego zastrzeżenia zapis nie zostałby uczyniony, zapis windykacyjny jest nieważny. Przepisów tych nie stosuje się jednak, jeśli ziszczenie się lub nieziszczenie się warunku albo nadejście terminu nastąpiło przed otwarciem spadku. Opisana regulacja ma na celu zapewnienie bezpieczeństwa obrotu, przemawiające przeciwko utrzymywaniu niepewności co do tego, kto jest uprawniony do przedmiotu zapisu windykacyjnego.

Źródła:

• Ustawa z dnia z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny,
• Balwicka-Szczyrba Małgorzata, Sylwestrzak Anna, Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany,
• Ciszewski Jerzy, Nazaruk Piotr, Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany,
• Gniewek/Machnikowski 2023, wyd. 11, Komentarz,
• Uchwała Sądu Najwyższego dnia 18 lipca 2012 r., III CZP 46/12.