W prawie spadkowym istnieje instytucja wykonawcy testamentu, która uregulowana jest w art. 986 – 990 kc. Zgodnie z brzmieniem art. 986 § 1 Kodeksu cywilnego, spadkodawca może w testamencie powołać wykonawcę lub wykonawców testamentu.
Funkcja ta została stworzona, aby jak najlepiej zrealizować ostatnią wolę w przypadku śmierci spadkodawcy, zwłaszcza przy bardziej rozbudowanych testamentach, zawierających liczne rozrządzenia, ale także, gdy w skład spadku wchodzą składniki wymagające sprawnego i ciągłego zarządzania (np. gospodarstwo rolne i przedsiębiorstwo).
Warto zaznaczyć, że ustanowienie wykonawcy ostatniej woli spadkodawcy jest możliwe tylko w treści testamentu (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 sierpnia 2010 r., o sygn. I CSK 62/10).
Spadkodawca nie musi jednak precyzyjnie wskazać wykonawcy testamentu, zwłaszcza podawać jego imienia i nazwiska. Wystarczy, że poda informacje, które pozwolą zidentyfikować tę osobę, np. napisze „moja żona”, „moja najmłodsza córka”.
Wykonawca testamentu musi zostać powołany osobiście przez spadkodawcę, nie może tego zrobić inna osoba ani sąd. Przyjmuje się, że możliwe jest powołanie wykonawcy testamentu pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu.
Ciekawym zagadnieniem jest charakter prawny tej funkcji, ponieważ powstaje pytanie jak należy ją zakwalifikować? W doktrynie odrzuca się w tym przypadku konstrukcję przedstawicielstwa, ponieważ wykonawca testamentu nie reprezentuje ani spadkodawcy, ani spadkobierców. Działa on we własnym imieniu, ale nie we własnym interesie. Można w związku z tym rozważać zakwalifikowanie jego pozycji jako zastępcy pośredniego lub jako instytucji podobnej do syndyka masy upadłościowej.
Zdania na temat tego, w którym momencie dana osoba zostaje wykonawcą testamentu są podzielone. Według części autorów, następuje to już w momencie otwarcia spadku i też od tego momentu osoba powołana na wykonawcę testamentu może wykonywać przysługujące jej z tego tytułu uprawnienia i obowiązki, chyba że spadkodawca wskazał inny moment rozpoczęcia pełnienia funkcji wykonawcy testamentu. Inni autorzy podnoszą natomiast, że dana osoba powołana do bycia wykonawcą testamentu zostaje nim dopiero wtedy, gdy przyjmie na siebie ten obowiązek.
Kto może zostać wykonawcą testamentu?
Jedynym kryterium, jakie ustawodawca przewiduje dla funkcji wykonawcy testamentu jest posiadanie pełnej zdolności do czynności prawnych. Powołanie na wykonawcę testamentu osoby nie mającej tej cechy, skutkowałoby nieważnością takiego rozrządzenia.
Ponieważ brak jest innych wymagań co do osoby wykonawcy testamentu, to przyjmuje się, że może to być zarówno osoba fizyczna, jak i osoba prawna oraz tzw. ułomna osoba prawna niezależnie od tego, czy w testamencie przewidziana jest dla niej jakakolwiek korzyść.
Wykonawcą testamentu może zostać osoba dowolnie wybrana przez spadkodawcę, zarówno z kręgu spadkobierców, zapisobierców, jak i spoza tego grona (a więc także osoba trzecia).
Powołanie wykonawcy do zarządu spadkiem
Spadkodawca może powołać wykonawcę testamentu do sprawowania zarządu:
- całym spadkiem,
- jego zorganizowaną częścią (np. przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym) albo
- oznaczonym składnikiem (np. określoną nieruchomością).
Jest to elastyczna regulacja, która ma na celu dopasowanie zakresu zarządu spadkiem do potrzeb, jakie zachodzą w konkretnym przypadku.
Spadkodawca może również powołać wykonawcę testamentu do sprawowania zarządu przedmiotem zapisu windykacyjnego. Mimo, że nabycie przedmiotu zapisu windykacyjnego przez zapisobiercę następuje z mocy prawa z chwilą otwarcia spadku, to trzeba mieć na uwadze sytuacje szczególne (np. nieobecność w kraju, pobyt w szpitalu), gdzie pomiędzy tymi sytuacjami, a chwilą objęcia zarządu przedmiotem przez zapisobiercę może upłynąć pewien czas. Z racji tego, że nie powinno dojść do przerwania ciągłości zarządu, zwłaszcza gdy przedmiot wymaga bieżących działań, celowe jest ustanowienie wykonawcy testamentu do sprawowania zarządu przedmiotem zapisu windykacyjnego. Należy zauważyć, że mimo ustanowienia wykonawcy powołanego do zarządu spadkiem, należy ustanowić wykonawcę do zarządu przedmiotem zapisu, ponieważ przedmiot ten nie należy do spadku.
Trudniejszy przypadek występuje, gdy powołano kilku wykonawców testamentu, ponieważ ustawodawca nie uregulował ani kwestii zakresu sprawowanego przez nich zarządu, ani trybu rozstrzygania między nimi konfliktów. Wiadome jest tylko tyle, że każdy z nich może działać samodzielnie, ale jednocześnie powinni oni ze sobą współdziałać przy wykonywaniu obowiązków.
Dokumentem legitymującym wykonawcę do działania jest zaświadczenie wydane przez sąd spadku albo notariusza.
Warto jednak wyraźnie zaznaczyć, że jeśli wykonawca testamentu nie chce pełnić tej funkcji, to nie musi nim być. Należy wtedy złożyć odpowiednie oświadczenie przed sądem albo notariuszem.
Można udzielić komuś pełnomocnictwa do dokonania tej czynności. Pełnomocnictwo do złożenia takiego oświadczenia wymaga zachowania formy pisemnej z podpisem urzędowo poświadczonym. Urzędowego poświadczenia podpisu może dokonać notariusz lub konsul RP. Wspomniane oświadczenie nie wymaga uzasadnienia, nie musi także zostać zatwierdzone przez sąd. Oświadczenie o odmowie przyjęcia obowiązków wykonawcy testamentu wywołuje skutek wsteczny. Wtedy powołanie wykonawcy jest bezskuteczne od chwili otwarcia spadku.
Według Sądu Najwyższego „Odmowa może być jednak skutecznie dokonana, zanim wykonawca podjął się wykonania jakichkolwiek działań w tej roli, ponieważ podjęcie takich działań dowodzi przyjęcia obowiązku przez wykonawcę. Trafnie podnosi się w doktrynie, że odmowa wymaga dla swej skuteczności dokonania jej bez zbędnej zwłoki” (zob. wyrok z dnia 4 sierpnia 1999 r., o sygn. II CKN 545/98).
Jakie są obowiązki wykonawcy testamentu?
Zgodnie ze stanowiskiem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wyrażonym w wyroku z dnia 26 czerwca 2019 r., o sygn. I OSK 2478/18 „Rolą wykonawcy testamentu jest tym samym wykonanie konkretnych rozporządzeń testamentu będących przejawem woli testatora”.
O ile spadkodawca nie postanowił inaczej, wykonawca testamentu powinien:
- zarządzać majątkiem spadkowym – wynika stąd, że wykonawca testamentu jako zarządca wchodzi we władanie przedmiotów należących do spadku,
- spłacić długi spadkowe, w szczególności wykonać zapisy zwykłe i polecenia – wyszczególniono zapisy zwykłe i polecenia ze względu na to, że u podstaw ustanowienia wykonawcy leży często troska o realizację tych właśnie długów, które spadkodawca sam wykreował,
- a następnie wydać spadkobiercom majątek spadkowy zgodnie z wolą spadkodawcy i z ustawą, a w każdym razie niezwłocznie po dokonaniu działu spadku. W przypadku istnienia zapisu windykacyjnego wykonawca wydaje zapisobiercy przedmiot zapisu.
Oprócz tego, wykonawca testamentu jest legitymowany do:
- żądania zabezpieczenia spadku,
- sporządzenia spisu inwentarza,
- wyjawienia przedmiotów spadkowych,
- stwierdzenia nabycia spadku,
- stwierdzenia nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego.
Wykonawca testamentu może pozywać i być pozywany w sprawach wynikających z zarządu spadkiem, jego zorganizowaną częścią lub oznaczonym składnikiem. Może również pozywać w sprawach o prawa należące do spadku i być pozwany w sprawach o długi spadkowe.
Należy wskazać, że w zakresie i przez czas, w jakim zarząd majątkiem spadkowym sprawuje wykonawca, spadkobiercy są od niego wyłączeni. Co do zasady nie mogą oni zatem rozporządzać poszczególnymi przedmiotami należącymi do spadku ani z nich korzystać.
Wynagrodzenie wykonawcy testamentu
Do wzajemnych roszczeń między spadkobiercą a wykonawcą testamentu należy odpowiednio stosować przepisy o zleceniu za wynagrodzeniem. W związku z tym, wykonawca testamentu powinien udzielać spadkobiercom potrzebnych wiadomości o zarządzie majątkiem spadkowym, złożyć sprawozdanie po zakończeniu pełnienia swych obowiązków, a także wydać wszystko to, co uzyskał dla nich podczas wykonywania zarządu, chociażby w imieniu własnym. Wykonawca nie może także używać we własnym interesie rzeczy i pieniędzy wchodzących w skład spadku. Od sum pieniężnych zatrzymanych ponad potrzebę wynikającą z wykonywania zarządu powinien zapłacić spadkobiercom odsetki ustawowe. Spadkobiercom przysługuje także roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej przez wykonawcę na skutek niewykonania lub nienależytego wykonania jego obowiązków.
Same koszty zarządu majątkiem spadkowym, jego zorganizowaną częścią lub oznaczonym składnikiem oraz wynagrodzenie wykonawcy testamentu należą do długów spadkowych.
Wynagrodzenie wykonawcy może zostać ustalone przez spadkodawcę w testamencie, a jeśli nie ma takiego rozstrzygnięcia, to przyjmuje się, że wykonawcy będzie przysługiwać wynagrodzenie, które odpowiada wykonanej pracy. Spadkodawca może jednak postanowić, że wykonawca będzie działać nieodpłatnie.
Zwolnienie wykonawcy testamentu z obowiązków
Warto zacząć od tego, że dana osoba przestaje być wykonawcą testamentu z mocy prawa z chwilą wykonania woli spadkodawcy w całości, jeśli umrze lub jeśli utraci pełną zdolność do czynności prawnych, a w przypadku osób prawnych i tzw. ułomnych osób prawnych, jeśli te zakończą byt prawny.
Jednak sąd z ważnych powodów może wcześniej zwolnić wykonawcę testamentu z obowiązków.
Ustawodawca nie sprecyzował jednak, co należy rozumieć przez „ważne powody”. W związku z tym to każdorazowo do sądu będzie należeć ocena, czy zachodzą one w danym stanie faktycznym. Przykłady „ważnego powodu”:
- zły stan zdrowia wykonawcy uniemożliwiający mu należyte sprawowanie funkcji,
- wyjazd wykonawcy testamentu za granicę,
- działanie na szkodę wierzycieli spadkowych, narażenie majątku spadkowego na szkodę,
- brak należytej wiedzy lub kompetencji,
- wymagany nakład pracy niewspółmiernie wysoki w stosunku do wynagrodzenia przyznanego przez testatora (jeżeli był niemożliwy do przewidzenia w momencie przystąpienia do wykonywania obowiązków wykonawcy),
Wniosek o zwolnienie wykonawcy testamentu może złożyć każda osoba zainteresowana, w tym sam wykonawca. Do osób uprawnionych można stosownie do okoliczności zaliczyć m.in. spadkobierców, zapisobierców, beneficjentów polecenia, a nawet wierzycieli spadkowych.
Sprawa o zwolnienie wykonawcy testamentu toczy się więc w trybie nieprocesowym, a orzeczenie przybiera postać postanowienia. Taki zwolniony wykonawca powinien zwrócić zaświadczenie o swoich uprawnieniach, jeśli wcześniej takie uzyskał.
Źródła:
- Ustawa z dnia z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny,
- Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego,
- Balwicka-Szczyrba Małgorzata, Sylwestrzak Anna, Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany,
- Ciszewski Jerzy, Nazaruk Piotr, Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany,
- Gniewek/Machnikowski 2023, wyd. 11, Komentarz,
- postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 sierpnia 2010 r., I CSK 62/10,
- wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 sierpnia 1999 r., II CKN 545/98,
- wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., I OSK 2478/18.
