Majątkowe ustroje małżeńskie

Zawarcie małżeństwa z reguły wiele zmienia w życiu dwojga ludzi. Jedną z najistotniejszych zmian jest powstaniu ustroju między małżonkami. Mogą oni zaakceptować ustawowy ustrój małżeński lub wybrać jeden z umownych ustrojów. W niniejszym artykule dowiesz się czym różnią się od siebie ustroje małżeńskiej, które z nich są najczęściej wybierane, a także jakie wywierają skutki w sferze majątkowej.

Jakie mamy ustroje małżeńskie?

Polski kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.) z 1964 r. oferuje małżonkom następujące ustroje majątkowe:

1. wspólność majątkowa,
2. rozdzielność majątkowa,
3. ograniczona wspólność majątkowa,
4. rozszerzona wspólność majątkowa,
5. rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków.

Wspólność majątkowa

Jest to ustawowy ustrój małżeński, uregulowany w art. 31-46 k.r.o. Obowiązuje automatycznie od dnia zawarcia małżeństwa, jeżeli nie została zawarta inna umowa majątkowa. Charakteryzuje się istnieniem dwóch majątków. 

Majątek wspólny

Pierwszy z nich to majątek wspólny. Zaliczają się do niego praktycznie wszystkie przedmioty nabyte podczas trwania małżeństwa, przede wszystkim wynagrodzenie ze stosunku pracy a także:

• dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków,
• dochody z majątku wspólnego, jak również z osobistego małżonków,
• środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków,
• kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w art. 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

Majątek osobisty

Drugi majątek to majątek osobisty – zaliczają się do niego m.in. następujące przedmioty (całość wymienia art. 33 k.r.o.):

• przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej,
• przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił,
• przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków,
• przedmioty majątkowe uzyskane z tytułu nagrody za osobiste osiągnięcia jednego z małżonków,
• przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego,
• przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała.

Wspólność majątkowa powoduje zatem, że zdecydowana część środków jakie uzyskamy w czasie trwania małżeństwa będzie wspólnością łączną. Będzie to miało znaczenie przy ewentualnym rozwodzie. Jeżeli małżonkowie będą posiadać duży majątek – trzeba określić każdy element z czego został nabyty i później odpowiednio podzielić. Sytuacją wymarzoną będzie w takim przypadku zgodny podział małżonków poza sądem, lecz takie sytuacje w praktyce zdarzają się rzadko. Rozwody są zazwyczaj burzliwe i emocjonalne. Podział majątku jest niepotrzebnym kolejnym ogniwem zapalnym. Małżonkowie potrafią kłócić się o najmniejsze drobiazgi jak stara mikrofala czy mikser kuchenny. Rozdzielność majątkowa zaoszczędza w takich przypadkach wiele nerwów. 

Czynności wymagające zgody drugiego małżonka

Dość sporym utrudnieniem dla małżonków pozostających we wspólności majątkowej jest ograniczenie możliwości decydowania o losach swojego majątku. Art. 37 k.r.o. wylicza czynności, które potrzebują zgody drugiego małżonka. Są to:

• czynności prawne prowadzące do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia nieruchomości lub użytkowania wieczystego, jak również prowadzące do oddania nieruchomości do używania lub pobierania z niej pożytków;
• czynności prawne prowadzące do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia prawa rzeczowego, którego przedmiotem jest budynek lub lokal;
• czynności prawne prowadzące do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia i wydzierżawienia gospodarstwa rolnego lub przedsiębiorstwa;
• darowizny z majątku wspólnego, z wyjątkiem drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych.

Rozdzielność majątkowa

Rozdzielność majątkowa jest umową między małżonkami (lub między przyszłymi małżonkami), zawieraną u notariusza. Jej przedmiotem są stosunki majątkowe między małżonkami, a stronami sami małżonkowie. Koszt takiej umowy to około 518 zł brutto, a sama czynność u notariusza powinna trwać nie więcej niż pół godziny. Umowa polega na wyeliminowaniu majątku wspólnego ze sfery majątkowej małżonków. Czyli każdy z nich pozostaje właścicielem własnych pieniędzy. Wynagrodzenie za pracę każdego z małżonków pozostaje do jego dyspozycji i teoretycznie drugi z małżonków nie powinien ingerować w to jak drugi małżonek je wydaje. 

Alimenty między małżonkami

Wyjątek będzie stanowić sytuacja, kiedy jeden z małżonków nie będzie zarabiał w ogóle albo będzie zarabiał bardzo mało, przy czym drugi małżonek będzie zarabiał diametralnie więcej. Tutaj nie można zapominać o obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny. Nie może zatem dojść do sytuacji, że jeden z małżonków będzie przeznaczał swoją wypłatę na leki i swoje utrzymanie, nie będzie mu starczało na nic innego, a drugi z małżonków będzie swoją wypłatę wydawał na zachcianki i głupoty. To jest teoria. Wiadomo, że w praktyce jeden małżonek nie wystąpi przeciwko drugiemu o alimenty podczas trwania małżeństwa i mieszkania we wspólnym mieszkaniu, chociaż prawnie taka możliwość jak najbardziej istnieje. Małżonkowie muszą się dogadać i znaleźć złoty środek. Albo spotkać się w sądzie rozwodowym i zakończyć wspólne męki. 

Wspólne konto?

Nawet w ustroju rozdzielności majątkowej małżonkowie mogą mieć wspólne konto bankowe i na nie wpłacać swoje wynagrodzenie czy przychody z innych źródeł. Nie zmienia to faktu, że te pieniądze formalnie należą do każdego z małżonków według wpłaconych kwot. Natomiast dopóki między małżonkami panuje zgoda – mogą takie konto użytkować wspólnie.

Zaciąganie zobowiązań

W rozdzielności majątkowej każdy zaciąga zobowiązania na własny rachunek i na własne ryzyko. Nie potrzebuje do tego zgody drugiego małżonka. Przykładowo, mąż prowadzi warsztat samochodowy a żona salon fryzjerski. Mąż kupuje podnośnik do auta, na kredyt – nie potrzebuje do tego podpisu ani zgody żony. Żona natomiast jeśli zaciągnie kredyt na wyposażenie salonu – też nie będzie potrzebować zgody męża. Każdy z nich będzie miał swój kredyt, który będzie spłacał ze swoich pieniędzy. nie wyklucza to oczywiście spłaty kredytu męża przez żonę. Natomiast wtedy trzeba liczyć się z tym, że w postępowaniu rozwodowym żona taki fakt może sobie przypomnieć. Będzie wtedy dochodzić od męża zwrotu pieniędzy za spłacony kredyt. Nie mogłaby tego zrobić np. w przypadku, kiedy byłaby to wyraźna darowizna, zgłoszona przez męża w urzędzie skarbowym. 

Skutki wobec osób trzecich

Należy pamiętać, że przy zaciąganiu zobowiązań nie można ukrywać umowy rozdzielności majątkowej. Osoba trzecia podpisująca jakąkolwiek umowę z małżonkiem powinna wiedzieć, że między małżonkami panuje rozdzielność majątkowa. Zatajenie tego faktu może doprowadzić do bezskuteczności rozdzielności wobec tej osoby. Małżonkowie będą zatem odpowiadać jakby byli we wspólności małżeńskiej.

Ograniczenie lub rozszerzenie wspólności majątkowej 

Ograniczenie lub rozszerzenie wspólności majątkowej to także umowy między małżonkami w sferze majątkowej. Ograniczać wspólność majątkową można z reguły bez ograniczeń – aż do rozdzielności majątkowej. Natomiast  nie można rozszerzyć wspólności majątkowej na wszystko. Granice stawia art. 49 k.r.o., który zapobiega totalnej wspólności. Stanowi, że nie można rozszerzyć wspólności na:

• przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny;
• prawa majątkowe, które wynikają ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom;
• prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie;
• wierzytelności z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia, o ile nie wchodzą one do wspólności ustawowej, jak również wierzytelności z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę;
• niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków.

Powyższe ograniczenie z pewnością nie raz i nie dwa ochroniło nieroztropnych małżonków, którzy zaślepieni miłością w dniu ślubu oddaliby sobie wszystko.

Rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków

Ustrój ten jest specyficzną modyfikacją rozdzielności majątkowej. Małżonkowie niby podpisują rozdzielność, ale w przypadku różnicy w dorobku mogą żądać od siebie wyrównania. W ocenie autora artykułu ustrój ten wypacza sens rozdzielności majątkowej – małżonkowie decydując się na wyłączenie majątku wspólnego powinni mieć całkowitą świadomość wynikających z tego skutków. 

Odpowiedzialność za zobowiązania we wspólności majątkowej

W ustawowym ustroju małżeńskim za zobowiązania zaciągnięte za zgodą drugiego małżonka odpowiada się zarówno z majątku osobistego jak i majątku wspólnego. Ktoś może powiedzieć: „to niech się na to drugi małżonek po prostu nie godzi”. W praktyce nie jest to takie proste. Sprzedawcy, leasingodawcy, strony trzecie zawierające umowę zazwyczaj wymagają podpisu drugiego małżonka na umowach zobowiązujących. Zabezpieczają się w ten sposób – zwiększają masę majątkową, z której będą mogli dochodzić ewentualnych roszczeń. Rozważmy przypadek, kiedy nie ma zgody drugiego małżonka – wierzyciel może zaspokoić się z majątku osobistego dłużnika, a także z wynagrodzenia za pracę lub dochodów uzyskanych przez dłużnika z innej działalności zarobkowej. Tutaj zakres jest ograniczony, czyli praktycznie tak jakby to miało miejsce przy rozdzielności majątkowej. Natomiast w przypadku zgody drugiego małżonka – wierzyciel może zaspokoić się zarówno z majątku osobistego jak i wspólnego.

Odpowiedzialność za zobowiązania w rozdzielności majątkowej

W rozdzielności majątkowej wierzyciele mogą zaspokajać się tylko  z majątku osobistego dłużnika. Nie mają więc żadnych możliwości egzekwować z majątku drugiego małżonka. Mowa o zobowiązaniach zaciągniętych przez jednego z małżonków. Inna sytuacja będzie jeżeli małżonkowie posiadający rozdzielność majątkową zakupią na kredyt wspólnie mieszkanie w proporcjach 50/50. Wtedy oboje są właścicielami, a bank, jako wierzyciel może dochodzić od nich swoich roszczeń. Będzie miał zatem prawo kierować egzekucję zarówno do jednego małżonka jak i do drugiego, co do zasady do wartości swojego udziału w mieszkaniu.

Jak się kształtują natomiast wszelkie inwestycje we wspólności majątkowej?

Kobieta posiada przedsiębiorstwo warte 5 mln zł przed ślubem. Mężczyzna pracuje na umowę o pracę, nie posiada innej działalności, zarabia najniższą krajową. Biorą ślub, automatycznie powstaje wspólność majątkowa. Żona zarabia 20 tys. miesięcznie, z czego 5 tys. przeznacza na życie, a 15 tys. inwestuje w przedsiębiorstwo. Pensja męża kierowana jest na codzienne potrzeby. Po 10 latach przedsiębiorstwo podwaja swoją wartość, park maszynowy również wzrasta. Małżonkowie jednak się rozwodzą. Dorobili się wspólnie mieszkania i 2 samochodów – wszystko zakupili ze swoich zarobków. Nie ma wątpliwości – jest to majątek wspólny, który należy podzielić. Schody zaczynają się jednak przy tych 15 tys. miesięcznie, które żona reinwestowała w przedsiębiorstwo. Przy 10 latach to daje prawie 2 mln zł. Te pieniądze w teorii powinny wpaść do majątku wspólnego, ale przez reinwestycje tak się nie stało. Powstaje pytanie czy maszyny zakupione za te pieniądze należą do majątku wspólnego czy osobistego żony? Odpowiedź nie jest jednoznaczna. W doktrynie prawa i w orzecznictwie przeważa pogląd, który nakazuje traktować jako dochody „dochody brutto”, czyli wszystkie przychody wchodzą one do majątku wspólnego, następnie są przeznaczane na majątek osobisty małżonka. W tym przypadku maszyny trzeba będzie podzielić między małżonków, ewentualnie żona będzie musiała spłacić męża. Istnieje także przeciwny pogląd, uznający „dochody netto” – czyli czysty zysk. Według niego dochodami są jedynie pożytki pozostałe po odjęciu kosztów od przychodów. W ten sposób przedsiębiorca zmniejszy „czysty dochód”, czyli zysk. Przy dużej kwocie warto taki pogląd zastosować i spróbować przekonać do niego sąd.

Warto także poruszyć temat przekazywania środków z majątku wspólnego czy osobistego na inne rzeczy. Przykładowo mąż przed ślubem posiadał samochód warty 400 tys. zł. Po ślubie oczywiście pozostał on w majątku osobistym męża. Mąż samochód sprzedał i kupił mieszkanie. Mieszkanie nie wejdzie do majątku wspólnego bo zostało nabyte ze środków z majątku osobistego. Zatem rzeczy nabyte w zamian za środki z majątku osobistego pozostają w majątku osobistym.

Dziedziczenie i darowizna

Przedmioty wchodzące w skład spadku prawie zawsze trafią do majątku osobistego małżonka, który dziedziczy. Jedynym wyjątkiem będzie wyraźne wskazanie spadkodawcy wyrażone w testamencie, zgodnie z którym do spadku powoła obydwóch małżonków. Podobnie sprawa ma się z darowizną – wchodzi do majątku osobistego, chyba że istnieje jasne zastrzeżenie, że wejść ma do majątku wspólnego. 

Podsumowanie

Wybranie ustroju majątkowego po ślubie z pewnością nie jest prostą sprawą. W szczególności biorąc pod uwagę fakt pokutowania rozdzielności majątkowej jako wyraz nieufności do drugiego małżonka. Jest zupełnie odwrotnie. Wspólna rozmowa o przyszłych finansach powinna być fundamentem udanego związku, gdyż to właśnie finanse są jedną z najczęstszych przyczyn rozwodów.

Jasne zasady ustalone na początku związku pozwolą na uniknięcie wielu nieporozumień i kłótni, a dobrze dobrane umowy majątkowe uchronią od windykacji przynajmniej z części majątku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.