Odstąpienie od umowy jest oświadczeniem woli, które wywołuje skutki ex tunc, czyli od momentu powstania stosunku prawnego. Uważa się, że umowy nigdy nie było. Dla odróżnienia w tym miejscu odstąpienie od umowy można porównać do wypowiedzenia umowy, które działa ze skutkiem ex nunc, czyli od danej chwili na przyszłość. W przypadku wypowiedzenia strony nie muszą zwracać sobie wzajemnie tego co sobie świadczyły.
Umowne odstąpienie od umowy
Umowne odstąpienie od umowy jest postanowieniem umownym, które uprawnia do odstąpienia od niej przed upływem oznaczonego terminu. Czyli najprościej – możemy w umowie ustalić, że w przypadku „rozmyślenia się” w określonym terminie możemy bez konsekwencji (lub z określonymi konsekwencjami) od tej umowy odstąpić.
Art. 395. [Umowne prawo odstąpienia]
§ 1. Można zastrzec, że jednej lub obu stronom przysługiwać będzie w ciągu oznaczonego terminu prawo odstąpienia od umowy. Prawo to wykonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie.
§ 2. W razie wykonania prawa odstąpienia umowa uważana jest za niezawartą. To, co strony już świadczyły, ulega zwrotowi w stanie niezmienionym, chyba że zmiana była konieczna w granicach zwykłego zarządu. Za świadczone usługi oraz za korzystanie z rzeczy należy się drugiej stronie odpowiednie wynagrodzenie.
Prawo odstąpienia od umowy może zawierać się co do zasady w każdej umowie obligacyjnej, jeżeli natura umowy się temu nie sprzeciwia.
Należy zaznaczyć, że powyższy przepis nie przewiduje bezterminowego prawa odstąpienia od umowy. Takie prawo wprowadzałoby chaos oraz oznaczałoby brak jakiejkolwiek stabilności stosunku prawnego. Postanowienie umowne, dające bezterminowe uprawnienie do odstąpienia od umowy może skutkować nieważnością całej umowy. Zatem wprowadzając prawo odstąpienia od umowy przykładowo można określić, że każda ze stron może odstąpić od umowy bez podania przyczyny w ciągu 7 dni od dnia zawarcia umowy.
Odstępne
Odstępne to swoiste zadośćuczynienie dla drugiej strony otrzymane od strony odstępującej od umowy. Odstępne może być zastrzeżone w umowie ale nie musi.
Art. 396. [Odstępne]
Jeżeli zostało zastrzeżone, że jednej lub obu stronom wolno od umowy odstąpić za zapłatą oznaczonej sumy (odstępne), oświadczenie o odstąpieniu jest skuteczne tylko wtedy, gdy zostało złożone jednocześnie z zapłatą odstępnego.
Forma odstąpienia od umowy
Formę odstąpienia od umowy reguluje art. 77 k.c. – jeżeli umowa została zawarta w formie pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej, jej rozwiązanie za zgodą obu stron, jak również odstąpienie od niej albo jej wypowiedzenie wymaga zachowania formy dokumentowej, chyba że ustawa lub umowa zastrzega inną formę.
§ 3. Jeżeli umowa została zawarta w innej formie szczególnej, jej rozwiązanie za zgodą obu stron wymaga zachowania takiej formy, jaką ustawa lub strony przewidziały w celu jej zawarcia; natomiast odstąpienie od umowy albo jej wypowiedzenie powinno być stwierdzone pismem.
Ustawowe prawo odstąpienia od umowy
Inną instytucją jest ustawowe prawo odstąpienia od umowy, które nie ma zastosowania do umownego odstąpienia od umowy. Prawo to uregulowane jest w art. 491 k.c. i ma wydźwięk bardziej negatywny niż umowne prawo odstąpienia, tj. prawo to wykonuje się w szczególności nienależytego wykonania zobowiązania, znacznych opóźnień w umówionych pracach itp.
Art. 491 k.c. brzmi:
§ 1. Jeżeli jedna ze stron dopuszcza się zwłoki w wykonaniu zobowiązania z umowy wzajemnej, druga strona może wyznaczyć jej odpowiedni dodatkowy termin do wykonania z zagrożeniem, iż w razie bezskutecznego upływu wyznaczonego terminu będzie uprawniona do odstąpienia od umowy. Może również bądź bez wyznaczenia terminu dodatkowego, bądź też po jego bezskutecznym upływie żądać wykonania zobowiązania i naprawienia szkody wynikłej ze zwłoki.
§ 2. Jeżeli świadczenia obu stron są podzielne, a jedna ze stron dopuszcza się zwłoki tylko co do części świadczenia, uprawnienie do odstąpienia od umowy przysługujące drugiej stronie ogranicza się, według jej wyboru, albo do tej części, albo do całej reszty niespełnionego świadczenia. Strona ta może także odstąpić od umowy w całości, jeżeli wykonanie częściowe nie miałoby dla niej znaczenia ze względu na właściwości zobowiązania albo ze względu na zamierzony przez nią cel umowy, wiadomy stronie będącej w zwłoce.
Odstąpienie od umowy bez wyznaczania terminu
Od umowy można odstąpić również bez wyznaczania terminu drugiej stronie. Taka sytuacja będzie miała miejsce, jeżeli w umowie zawrzemy postanowienie, że strona może odstąpić od umowy w przypadku niewykonania zobowiązania do x dnia x roku. Po przekroczeniu określonego terminu – nie trzeba wzywać drugiej strony do wykonania umowy. Taka sama sytuacja będzie miała miejsce, jeżeli wykonanie zobowiązania przez jedną ze stron po terminie nie miałoby dla drugiej strony znaczenia ze względu na właściwości zobowiązania albo ze względu na zamierzony przez nią cel umowy, wiadomy stronie będącej w zwłoce. Czyli załóżmy, że zawarliśmy umowę o dzieło na wykonanie rzeźby, która miała być wystawiona na wystawie. Jednak rzeźbiarz nie wywiązał się ze zobowiązania do terminu wystawy. Wykonanie rzeźby traci sens i cel, dlatego zlecający będzie miał ustawowe prawo do odstąpienia od umowy.
Bez wyznaczenia terminu można odstąpić od umowy także w przypadku, kiedy druga strona oświadczy, że świadczenia nie spełni. Przykład: bierzemy ślub, podpisujemy umowę na dekoracje ślubne, 3 miesiące przed ślubem dekoratorka oświadcza nam, że nie udekoruje nam Sali. Odstępujemy zatem od umowy bez żadnego terminu. Przepis w jakiś sposób chroni stronę przed wydłużaniem procedury odstąpienia od umowy. Wyznaczenie dodatkowego terminu w wielu przypadkach stawiałoby stronę w jeszcze gorszej sytuacji niż się niejednokrotnie w tym przypadku znajdzie.
Skutki odstąpienia od umowy
Tak jak już wyżej wspomniano – odstąpienie od umowy wywołuje skutek ex tunc, czyli uważa się, że umowy nigdy nie było. Tym samym strony obowiązane są zwrócić sobie wzajemnie to co nawzajem sobie świadczyły.
Art. 494. [Skutki odstąpienia]
§ 1. Strona, która odstępuje od umowy wzajemnej, obowiązana jest zwrócić drugiej stronie wszystko, co otrzymała od niej na mocy umowy, a druga strona obowiązana jest to przyjąć. Strona, która odstępuje od umowy, może żądać nie tylko zwrotu tego, co świadczyła, lecz również na zasadach ogólnych naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania.
§ 2. Zwrot świadczenia na rzecz konsumenta powinien nastąpić niezwłocznie.
Odstąpienie od umowy zawartej na odległość oraz umowy zawartej poza lokalem przedsiębiorstwa
Często konsumenci zastanawiają się czy można odstąpić od umowy zawartej na odległość lub poza lokalem przedsiębiorcy. Otóż tak, można. Przepisy ustawy z dnia 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta wprowadzają prawo konsumenta do odstąpienia od umowy, która zawarł na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa. Termin na odstąpienie od umowy to 14 dni. Do odstapienia może dojść bez podawania przyczyny oraz bez ponoszenia kosztów. Dla przykładu, w przypadku umowy sprzedaży, za oświadczeniem o odstąpieniu od umowy musi iść np. zwrot towaru, dokonany przez konsumenta na rzecz przedsiębiorcy.
Istnieją jednak wyłączenia od powyższej reguły, o czym dokładniej przeczytasz w poniższym artykule:
Odstąpienie od umowy – przegląd umów.
Podsumowanie
Niniejszy artykuł miał na celu przybliżenie problematyki odstąpienia od umowy. Często po zastosowaniu tej instytucji strony sporu i tak lądują w sądzie. Chyba, że chodzi o konsumentów – wtedy zazwyczaj przedsiębiorcy respektują ich prawa. Jeżeli chcesz przeczytać więcej o odstąpieniu od umowy w przypadku poszczególnych umów, poznać terminy odstąpienia, zajrzyj do wspomnianego już artykułu:
Odstąpienie od umowy – przegląd umów.
