Spadkodawca może rozporządzić swoim majątkiem na wiele sposobów. Przede wszystkim może kogoś powołać do całości testamentu. Może także umieścić dodatkowy zapis w testamencie (jedynie w formie aktu notarialnego), jak np. zapis zwykły lub zapis windykacyjny. W niniejszym artykule dowiesz się co to jest zapis zwykły a także co może być jego przedmiotem.
Czym jest zapis testamentowy? Różnica między zapisem windykacyjnym a zwykłym
Zapis w testamencie to takie postanowienie spadkodawcy, które mówi że dana rzecz będzie należeć do danej osoby. Zapis może być albo zwykły albo windykacyjny.
Zapis zwykły to rozrządzenie testamentowe, za pomocą którego spadkodawca przekazuje określonej osobie która nie jest spadkobiercą (zapisobiercy zwykłemu) świadczenie majątkowe, które to po śmierci spadkodawcy obowiązany będzie spełnić dłużnik (spadkobierca), np. przeniesienie własności samochodu na oznaczoną osobę.Ustanowienie zapisu zwykłego musi być dokonane w całości osobiście przez spadkodawcę. Rzeczą oczywistą jest, że zapisu zwykłego nie będzie w przypadku dziedziczenia ustawowego – spadkodawca musi sporządzić testament notarialny.
Obok zapisu zwykłego wyróżniamy jeszcze dalszy zapis, który polega na tym, że spadkodawca obciąża zapisem zwykłym zapisobiercę. Przy dalszym zapisie tworzy się łańcuch zobowiązań – pierwsze zobowiązanie z zapisu zwykłego i w pewnym zakresie od niego zależne zobowiązanie z dalszego zapisu.
W chwili otwarcia spadku (czyli śmierci) powstaje zobowiązanie, w którym pozycję wierzyciela przyjmuje zapisobierca, a dłużnika – spadkobierca lub przy zapisie dalszym – również zapisobierca. Zapisobierca nie dziedziczy przeznaczonej dla niego korzyści z chwilą otwarcia spadku, a uzyskuje jedynie wierzytelność do wykonania zapisu.
Zapis może być uczyniony pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu. Tematyka jest trudna, dlatego postaramy się ją wyjaśnić na przykładach w dalszej części artykułu.
Zapis windykacyjny natomiast sprawia, że oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku. Zatem podstawowa różnica to chwila nabycia. Więcej o zapisie windykacyjnym przeczytasz w poniższym artykule:
Czym jest zapis windykacyjny i czym różni się od zapisu zwykłego?
Co może być przedmiotem zapisu zwykłego w testamencie?
Zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 3 września 2014 r., o sygn. V ACa 348/14 „Przedmiotem zapisu zwykłego może być każde świadczenie majątkowe, które może być przedmiotem zobowiązania. K.c. nie wprowadza w tym zakresie szczególnych ograniczeń. Istnieje duża swoboda spadkodawcy nie tylko w określaniu przedmiotu zapisu zwykłego, ale także w regulowaniu stosunków między stronami kreowanego zobowiązania, czyli wszystkich jego elementów łącznie ze sposobem, miejscem, terminem wykonania oraz skutkami jego niewykonania lub nienależytego wykonania. Odnosi się to w równej mierze do zobowiązania z tytułu zapisu zwykłego, jak i dalszego zapisu. Podstawowe znaczenie przy ustanowieniu zapisu ma wola testatora i strony, wykonując zapis, powinny się jej podporządkować. Zawarte w testamencie uregulowanie stosunku zobowiązaniowego mającego swoje źródło w zapisie zwykłym wiąże strony zapisu, przy czym strony nie mogą stosunku tego modyfikować zgodnie ze swoją wolą, jeżeli spadkodawca możliwość taką wyraźnie w testamencie wyłączy”.
Należy uściślić, że jeśli przedmiotem zapisu są rzeczy oznaczone tylko co do gatunku, obciążony powinien świadczyć rzeczy średniej jakości, uwzględniając przy tym potrzeby zapisobiercy. Jeżeli taka rzecz ma wady fizyczne lub prawne, to zapisobierca może żądać od obciążonego zapisem tylko odszkodowania za nienależyte wykonanie zapisu albo wydania rzeczy takiego samego gatunku wolnych od wad oraz naprawienia szkody wynikłej z opóźnienia zamiast wadliwych rzeczy.
W przypadku zaś rzeczy oznaczonych co do tożsamości, obciążony zapisem ponosi względem zapisobiercy odpowiedzialność za wady rzeczy jak darczyńca.
Jako przykład zapisu zwykłego można podać dyspozycję, w której spadkodawca zobowiązuje syna do przekazania samochodu na rzecz swojej kochanki.
W którym momencie należy wykonać zapis zwykły?
Warto zacząć od tego, że zobowiązanie z tytułu zapisu zwykłego powstaje w chwili otwarcia spadku, jednakże co do zasady nie staje się ono z tą chwilą wymagalne.
Jeśli spadkodawca nie postanowił inaczej, to zapisobierca może żądać wykonania zapisu niezwłocznie po ogłoszeniu testamentu. Sąd Najwyższy stwierdził, że o wymagalności roszczenia o wykonanie zapisu decyduje wiedza o zapisie i wiedza o osobie zobowiązanej (zob. postanowienie z dnia 10 lipca 2019 r., o sygn. V CSK 228/18).
Zdarzeniem określającym moment, od którego zapisobierca może domagać się wykonania zapisu jest moment ogłoszenia testamentu, a nie otwarcie spadku, ponieważ czasem zdarza się tak, że do ujawnienia testamentu dochodzi dopiero po upływie dłuższego czasu od śmierci testatora i gdyby wymagalność roszczenia następowała od dnia otwarcia spadku, to roszczenie zapisobiercy w tej sytuacji mogłoby się przedawnić, jeszcze zanim osoba uprawniona uzyskałaby szansę jego realizacji.
Ustawodawca zaopatrzył zapisobiercę obciążonego zapisem dalszym w dodatkowy przywilej, polegający na tym, że może on powstrzymać się z wykonaniem swojego zobowiązania aż do chwili wykonania zapisu przez spadkobiercę.
Przykład: Dziadek zmarł. W testamencie wskazał, że jedyny spadkobierca – syn – ma przekazać kochance dziadka samochód i rower. Natomiast kochanka dziadka ma przekazać rower swojemu synowi. Syn będzie spadkobiercą, kochanka zapisobiercą, a syn kochanki zapisobiercą dalszym.
Jeżeli zobowiązany mimo ciążącego na nim obowiązku nie spełni świadczenia, to poniesie odpowiedzialność na zasadach określonych w przepisach o skutkach niewykonania zobowiązań.
A co jeśli zapis obciąża kilku spadkobierców?
Jeżeli spadek przypada jednemu spadkobiercy lub kilku spadkobiercom, ale zgodnie z decyzją spadkodawcy obciążony zapisem zwykłym jest tylko jeden z nich, to wyłącznie ten spadkobierca zobowiązany jest do wykonania zapisu.
Gdy spadek przypada kilku spadkobiercom, zapis obciąża ich w stosunku do wielkości ich udziałów spadkowych, chyba że spadkodawca postanowił inaczej.
Kiedy osoba, na której rzecz został uczyniony zapis, nie chce lub nie może być zapisobiercą, obciążony zapisem zostaje zwolniony od obowiązku jego wykonania, powinien jednak w braku odmiennej woli spadkodawcy wykonać dalsze zapisy, przy czym dana osoba „nie chce” być zapisobiercą, gdy zapis odrzuci, natomiast „nie może nim być”, gdy nie ma zdolności do nabycia zapisu lub została uznana za niegodną.
Zwolnienie od wykonania dalszego zapisu
Zapisobierca obciążony obowiązkiem wykonania dalszego zapisu może zwolnić się od tego obowiązku także w ten sposób, że dokona bezpłatnie na rzecz dalszego zapisobiercy przeniesienia praw otrzymanych z tytułu zapisu albo przelewu roszczenia o jego wykonanie. Jest to upoważnienie przemienne zapisobiercy zwykłego, które co do zasady skutkuje niewykonaniem zapisu zwykłego zgodnie z jego treścią i wykonaniem dalszego zapisu w zmienionej formie. Zapisobierca zostaje wtedy pozbawiony całej przyznanej mu przez spadkodawcę korzyści, natomiast dalszy zapisobierca otrzymuje świadczenie odbiegające od pierwotnie zapisanego.
Możliwe roszczenia przy zapisie zwykłym
- roszczenie zapisobiercy o wynagrodzenie za korzystane z rzeczy,
- roszczenie zapisobiercy o zwrot pożytków lub o zapłatę ich wartości,
- roszczenie obciążonego zapisem o zwrot nakładów na rzecz.
Oprócz tych roszczeń mogą powstać również inne, np. o odszkodowanie za niewykonanie albo nienależyte wykonanie zapisu lub z tytułu zwłoki wierzyciela.
Przedawnienie
Jeśli zaś chodzi o kwestię przedawnienia, to roszczenie z tytułu zapisu zwykłego przedawnia się z upływem lat pięciu od dnia wymagalności zapisu.
Podsumowanie
Powyższą – bardzo skomplikowaną na pierwszy rzut oka instytucję można podsumować w następujący sposób: zapis zwykły to napisanie w testamencie że osoba dziedzicząca ma oddać daną rzecz wskazanej osobie spoza spadkobierców. Jest stosowana najczęściej w przypadku kiedy spadkodawca nie chce konkretnej osoby powoływać do spadku, lecz chce dać jej coś od siebie.
Źródła:
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny,
- Balwicka-Szczyrba Małgorzata, Sylwestrzak Anna, Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany,
- Ciszewski Jerzy, Nazaruk Piotr, Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany,
- postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 2019 r., V CSK 228/18,
- wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 3 września 2014 r., V ACa 348/14.
