Obowiązek alimentacyjny – czyli kiedy i od kogo możemy domagać się alimentów?

Czym jest obowiązek alimentacyjny?

Jest to instytucja o charakterze cywilnoprawnym, polegająca na obowiązku dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania członkom rodziny, którzy nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb życiowych.

Od czego zależy wysokość alimentów?

Wysokość świadczeń alimentacyjnych zależy przede wszystkim od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego do świadczenia (np. dziecko) oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości osoby zobowiązanej do płacenia alimentów (najczęściej ojciec). Co to oznacza?

Usprawiedliwione potrzeby uprawnionego (materialne i niematerialne)

Są to takie potrzeby, których zaspokojenie zapewnia godziwą egzystencję, a nie tylko samo biologiczne przeżycie. Poziom usprawiedliwionych potrzeb dziecka zależy od jego wieku, stanu zdrowia, zainteresowań i przeciętnego poziomu życia w jego środowisku. Z biegiem czasu usprawiedliwione potrzeby zwiększają się. Dziecko chodzi na dodatkowe zajęcia, korepetycje, zaczyna mieć kosztowne hobby. Na to wszystko rodzic może uzyskać alimenty od drugiego rodzica.

Możliwości zarobkowe zobowiązanego

Możliwości zarobkowe zależą od jego wykształcenia, wieku, stanu zdrowia i sytuacji na rynku pracy. Podstawą oceny możliwości zarobkowych jest stałe wynagrodzenie zobowiązanego, obejmujące nie tylko wynagrodzenie podstawowe, ale też premie, dodatki oraz nagrody. W odniesieniu do osób biernych zawodowo bierze się pod uwagę wysokość pobieranych rent i emerytur. Okoliczność, że zobowiązany do świadczeń alimentacyjnych wobec dziecka jest bezrobotny, nie przeszkadza w ustaleniu ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Trzeba także zaznaczyć, że liczą się możliwości zarobkowe zobowiązanego a nie faktyczne zarobki.

Przykład

Ojciec dwójki dzieci jest zawodowym kierowcą – jeździ ciężarówkami. Pracuje na podstawie umowy o pracę na najniższą krajową. Tak naprawdę umowa ta nie będzie miała znaczenia, ponieważ wszyscy zdają sobie sprawę z tego, że jest ona zaniżona. W roku 2023 kierowca ciężarówki zarabia od 6 do 15 tysięcy złotych miesięcznie. Jest to zatem pensja znacznie wyższa niż najniższa krajowa. Sąd będzie kierował się faktycznymi zarobkami w branży, a nie umowami kreowanymi pod postępowanie sądowe.

Kolejność obciążenia krewnych obowiązkiem alimentacyjnym

W pierwszej kolejności obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej, a dopiero w przypadku ich braku, krewnych w linii bocznej. Linia prosta to taka, w której jedna osoba pochodzi od drugiej, np. matka i córka. Z kolei linia boczna to taka, w której osoby pochodzą od wspólnego przodka, np. brat i siostra.

Zgodnie z art. 129 KRiO obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem. W praktyce oznacza to tyle, że w pierwszej kolejności do świadczeń alimentacyjnych zobowiązani są nasi zstępni (dzieci, wnuki), a dopiero w przypadku, gdy nie mamy zstępnych, obowiązek alimentacyjny przechodzi na naszych wstępnych (rodziców, dziadków). Jeżeli mamy kilku zstępnych lub wstępnych – obowiązek alimentacyjny obciąża w pierwszej kolejności tych bliższych stopniem, a dopiero później tych dalszych.

Obowiązek alimentacyjny wobec dzieci

Rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie samodzielnie się utrzymać. Zobowiązani są zarówno matka jak i ojciec. Na wysokość alimentów wpływają różne czynniki, m.in. te wskazane powyżej. Na wysokość mogą wpływać także osobiste starania zobowiązanego. Czyli ojciec, który wozi dziecko do szkoły, na zajęcia, spędza z nim czas, interesuje się hobby dziecka – taki ojciec powinien płacić mniejsze alimenty niż ojciec, który w ogóle nie interesuje się dzieckiem.

Więcej jak napisać pozew o alimenty oraz jak napisać pozew o podwyższenie alimentów znajdziesz w poniższym artykule:

Alimenty na dziecko – jak napisać pozew o alimenty bez wzoru?

Jak wygląda obowiązek alimentacyjny rodziców w przypadku dziecka pełnoletniego, czyli do kiedy płaci się alimenty?

W doktrynie utrzymuje się pogląd, że obowiązek alimentacyjny rodziców względem dziecka trwa dopóki dziecko nie zdobędzie, stosownie do swoich uzdolnień i predyspozycji, kwalifikacji zawodowych, czyli do chwili usamodzielnienia się i jest to niezależne od osiągniętego wieku. Uzyskanie pełnoletności nie zmienia sytuacji prawnej dziecka w zakresie alimentów, jeżeli dziecko pobiera naukę w szkole lub na uczelni i czas na nią przeznaczony wykorzystuje rzeczywiście na zdobywanie kwalifikacji zawodowych. Oznacza to, że jeśli dziecko kontynuuje naukę, przykładowo na uczelni wyższej i stara się zdobyć wykształcenie do późniejszej pracy zawodowej, to na rodzicach nadal spoczywa obowiązek alimentacyjny.

Rodzice nie mogą uchylić się od obowiązku alimentowania studiującego dziecka przez powoływanie się na to, że mogłoby ono już „utrzymać się samodzielnie”, gdyby podjęło pracę z chwilą osiągnięcia średniego wykształcenia. Jeśli dziecko chce i ma predyspozycje do tego, aby zdobyć wyższe wykształcenie, to należy mu to umożliwić. Jedynie brak pozytywnych wyników w nauce uzasadniałby ustanie obowiązku alimentacyjnego rodziców.

Jeśli jednak czas pobierania nauki wydłuża się nadmiernie poza przyjęte ramy, gdy dziecko nie czyni należytych postępów w nauce, nie zdaje egzaminów i ze swej winy powtarza lata nauki w szkole lub na uczelni oraz nie kończy jej w okresie przewidzianym w programie studiów, rodzice nie są obowiązani do alimentowania pełnoletniego dziecka.

Z kolei jeśli dziecko, którego wiek przekracza znacznie normalny wiek młodzieży rozpoczynającej wyższe studia to nie może ono żądać od rodziców finansowania znacznie spóźnionych studiów, lecz powinno podjąć pracę zarobkową i wykorzystać szerokie możliwości, jakie państwo stwarza osobom dorosłym w zakresie zaocznych studiów wyższych.

Istotne znaczenie powinna tu mieć okoliczność, czy dotychczasowe przygotowanie zawodowe i nabyte wcześniej kwalifikacje pozwalają w pełni na samodzielne, regularne zarobkowanie, a więc na pokrycie własnych środków utrzymania.

Z drugiej strony może zaistnieć sytuacja, kiedy dziecko już po technikum jest w stanie się samodzielnie utrzymać – wtedy obowiązek alimentacyjny ustaje. Część rodziców zadaje sobie pytanie: „czy obowiązek alimentacyjny wygasa automatycznie”? Otóż nie. Alimenty orzeczone wyrokiem sądu nie wygasają automatycznie z chwilą ukończenia 18 lat – należy wystąpić z pozwem o uchylenie alimentów, ewentualnie z pozwem o obniżenie alimentów.

Czy obowiązek alimentacyjny rodziców może ustać przed osiągnięciem przez dziecko pełnoletności?

Przyjmuje się, że tak, ale tylko wtedy, gdy dziecko uzyska zawód, czy też podejmie zatrudnienie w czasie pobierania nauki, a osiągane zarobki pozwolą mu na zaspokojenie jego potrzeb.

Rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych na pełnoletnie dziecko, jeśli miałyby się one wiązać z nadmiernym uszczerbkiem dla rodziców lub jeśli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się.

Obowiązek alimentacyjny wobec rodzeństwa

Tutaj obowiązek alimentacyjny dotyczy zarówno rodzeństwa rodzonego, jak i przyrodniego. Co ciekawe, innych krewnych w linii bocznej ten obowiązek nie dotyczy.

Zobowiązany może uchylić się od świadczeń alimentacyjnych, jeżeli są one połączone z nadmiernym uszczerbkiem dla niego lub dla jego najbliższej rodziny.

Czym jest wspomniany nadmierny uszczerbek? To pojęcie jest w doktrynie rozumiane m.in. w ten sposób, że spełnianie świadczeń alimentacyjnych na rzecz rodzeństwa wywołałoby istotne (dotkliwe) obniżenie stopy życiowej zobowiązanego i jego najbliższej rodziny.

Zastosowanie tej regulacji może polegać na tym, że pozwany (brat, siostra) w odpowiedzi na żądanie zasądzenia alimentów podniesie zarzut procesowy, wskazując na to, że świadczenie alimentów stanowić będzie nadmierny uszczerbek.

Alimenty na małżonka

Oprócz obowiązku alimentacyjnego względem krewnych, polskie prawo wyróżnia również alimentację na rzecz małżonka. Obowiązek alimentacyjny względem byłego małżonka lub małżonka, z którym pozostaje się w separacji ma pierwszeństwo przed obowiązkiem alimentacyjnym krewnych tego małżonka.

Obowiązek alimentacyjny względem małżonka możemy podzielić na tzw. zwykły i rozszerzony obowiązek alimentacyjny:

• Alimentów zwykłych można żądać w sytuacji, w której małżonek rozwiedziony nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i znajduje się w niedostatku.  Za niedostatek uznajemy sytuację, w której małżonek nie jest w stanie samodzielnie zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb, takich jak, np. mieszkanie albo wyżywienie. Taki obowiązek alimentacyjny wygasa co do zasady po upływie 5 lat od orzeczenia rozwodu. Sąd w wyjątkowych okolicznościach może ten termin wydłużyć.
• Alimenty rozszerzone są świadczeniami, których można się domagać tylko od małżonka, który został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia. Rozwód  musi tutaj pociągać za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego rozkładu pożycia. W tym przypadku nie jest już konieczny stan niedostatku, wynikający z rozwodu, ale wystarczy istotne pogorszenie sytuacji materialnej, które w praktyce występuje znacznie częściej. Istotne pogorszenie polega na znacznym obniżeniu całokształtu sytuacji materialnej uprawnionego, przy czym sąd powinien uwzględnić m.in. utratę pomocy współmałżonka, mieszkania, zwiększone obowiązki wychowawcze, czy też utratę korzystania ze świadczeń społecznych, związanych z osobą współmałżonka. W tym przypadku obowiązek alimentacyjny nie wygasa po 5 latach od orzeczenia rozwodu, ale dopiero w przypadku zawarcia nowego związku małżeńskiego przez małżonka niewinnego.

Alimenty na zaspokojenie potrzeb rodziny

Spór o alimenty zaczyna się zazwyczaj w momencie, gdy para decyduje się na rozwód. Co zrobić jednak w sytuacji, gdy małżonek nie chce dokładać się do utrzymania rodziny?

Każdy z małżonków ma obowiązek przyczyniania się do utrzymania rodziny, w tym zaspokajania potrzeb poszczególnych członków rodziny. Na jakim poziomie trzeba zaspokajać te potrzeby? Chodzi o zaspokojenie potrzeb na podobnym poziomie. Jest to postulat równej stopy życiowej wszystkich członków rodziny. KRiO przewiduje tutaj możliwość domagania się alimentów od małżonka, który nie łoży na utrzymanie rodziny.

Ustawa przewiduje również nadzwyczajny tryb domagania się alimentów na zaspokojenie potrzeb rodziny, a mianowicie jeden z małżonków może domagać się od swojego współmałżonka wypłaty do jego rąk w całości lub części wynagrodzenia współmałżonka. Warunkiem orzeczenia przez sąd tego wariantu jest pozostawanie przez małżonków we wspólnym pożyciu. Takie rozwiązanie w praktyce spotykane jest nadzwyczaj rzadko. Zdecydowanie częściej są to zwykłe alimenty, płacone przez drugiego rodzica, w ostateczności egzekwowane przez komornika.

Roszczenie matki dziecka pozamałżeńskiego

Ciekawą instytucją jest możliwość żądania przez matkę dziecka pozamałżeńskiego świadczeń alimentacyjnych od ojca dziecka. W art. 141 § 1 zd. 1 KRiO ustawodawca zawarł podstawę żądania od ojca dziecka:

1) pokrycia wydatków związanych z ciążą i porodem,

2) pokrycia kosztów trzymiesięcznego utrzymania matki w okresie porodu.

Warto dodać, że z ważnych powodów podany okres może zostać wydłużony.

Wydatki związane z ciążą i porodem to wydatki poniesione bezpośrednio w związku ze stanem ciąży i samym porodem. Mówimy tutaj o wydatkach efektywnie poniesionych, które powinna wykazać matka dziecka.

Jeżeli wskutek ciąży lub porodu matka poniosła inne konieczne wydatki albo szczególne straty majątkowe, może ona żądać, aby ojciec pokrył odpowiednią część tych wydatków lub strat.

Dzięki takiej regulacji prawnej matka dziecka pozamałżeńskiego otrzymuje ochronę i możliwość przymusowego wyegzekwowania wsparcia finansowego ze strony ojca dziecka. Jednak warto zaznaczyć, że może dochodzić roszczeń związanych z ciążą i porodem tylko jednocześnie z dochodzeniem ustalenia ojcostwa. Konsekwencje wpadki po jednorazowym wybryku mogą być zatem brzemienne w skutkach, jeżeli dojdzie do komplikacji zdrowotnych, które będą wymagały wysokich kosztów, jak np. zagrożona ciąża i stosowanie specjalistycznego leczenia.

Wyżej opisane roszczenie przedawnia się z upływem lat trzech od dnia porodu.

Niegodność uprawnionego, czyli jak mogę się uchylić od alimentów na rzecz niewdzięcznika

W doktrynie przez wiele lat panował pogląd, jakoby obowiązek alimentacyjny należało bezwzględnie wykonywać, mimo nawet najbardziej niewłaściwego zachowania ze strony uprawnionego do alimentacji. Dzisiaj nie broni się już takiego stanowiska.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami, zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 144¹ k.r.o.).

Taka sprzeczność z zasadami współżycia społecznego może wynikać z tego, że uprawniony niewłaściwie zachowuje się względem zobowiązanego lub gdy ze swojej winy znalazł się w niedostatku. Przykładem może być ojciec, który cale dzieciństwo bił dzieci, na starość znalazł się w niedostatku i żąda alimentów od dzieci. Taki ojciec jest niegodny bycia uprawnionym do alimentów. Przykłady można by mnożyć, jednak ostatecznie decyzję podejmie sąd i to sąd zdecyduje czy istnieją podstawy do oddalenia powództwa czy nie.

Wyjątkiem od możliwości uchylenia się w tym przypadku od obowiązku alimentacyjnego jest przypadek małoletnich dzieci.

Zmiana stosunków a obowiązek alimentacyjny?

Zgodnie z art. 138 KRiO, w przypadku zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. Chodzi tutaj o przypadki, w których zmienia się sytuacja uprawnionego lub zobowiązanego. Przykładowo:

• w związku z rosnącą inflacją zwiększyły się potrzeby uprawnionego,
• zmniejszyły się możliwości zobowiązanego,
• uprawniony wyszedł ze stanu niedostatku,
• zobowiązany utracił jakiekolwiek możliwości majątkowe lub zarobkowe,
• dziecko, które nie było w stanie utrzymać się samodzielnie, uzyskało możliwość samodzielnego zaspokajania swoich potrzeb.

W takich przypadkach możemy skorzystać właśnie z ww. regulacji prawnej i wytoczyć powództwo o zmianę orzeczenia lub umowy ustalających obowiązek alimentacyjny, poprzez np. żądanie jego zwiększenia proporcjonalnie do zwiększenia usprawiedliwionych potrzeb życiowych uprawnionego.

Warto dodać, że orzeczeniem dotyczącym obowiązku alimentacyjnego w rozumieniu art. 138 KRiO jest wyrok zasądzający alimenty, nie jest nim natomiast wyrok oddalający powództwo o zasądzenie alimentów.

Kiedy przedawnia się obowiązek alimentacyjny?

Zgodnie z regulacją zawartą w ustawie Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy – roszczenia o świadczenia alimentacyjne przedawniają się z upływem 3 lat. Trzeba jednak mieć na uwadze, że przedawniają się poszczególne świadczenia okresowe, a nie samo prawo do uzyskiwania alimentacji.

W praktyce oznacza to, że jeżeli zobowiązany do świadczenia alimentów miał obowiązek świadczyć na rzecz uprawnionego określoną sumę pieniężną do 10. każdego miesiąca, to 3-letniemu okresowi przedawnienia będą ulegały roszczenia o poszczególne miesięczne raty alimentacyjne.

Podsumowanie

Alimenty to obok rozwodu jeden z najczęściej pojawiających się tematów w sądach rodzinnych. Nie ma się co dziwić – przecież każde dziecko potrzebuje utrzymania. Niestety nie każdy rozumie, że jak się spłodziło dziecko to jest się za nie odpowiedzialnym, zarówno w kwestii wychowania jak i finansowo. Sprawy o alimenty potrafią być bataliami sądowymi, wytaczane są najcięższe działa, pisma mają setki załączników, paragonów, faktur, wszystko po to żeby wysokość alimentów przeciągnąć na swoją stronę. Możesz oczywiście próbować sił samemu w sprawie o alimenty, a możesz także skontaktować się z nami. Nasz wyspecjalizowany zespół doradzi Ci co najlepiej w danej sytuacji zrobić, jakie alimenty masz szanse uzyskać, czy odwoływać się od wyroku. Zapewnimy Ci kompleksową obsługę prawną, dbając o najwyższe standardy i najdrobniejsze szczegóły. Zapraszamy do kontaktu.

Źródła:

• Ustawa z dnia z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy;
• Uchwała pełnego składu Izby Cywilnej i Administracyjnej Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1987 r., III CZP 91/86;
• Wyrok Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 16 lipca 1998 r., I CKN 521/98
• Wyrok Sądu Okręgowego w Nowym Sączu – III Wydział Cywilny Odwoławczy z dnia 19 grudnia 2013 r., III Ca 893/13;
• Wybrańczyk D., Sytuacja prawna małoletniego dziecka rozwodzących się rodziców- Alimenty;
• Fras M., Habdas M., Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz;
• Jędrejek G., Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany.