Czym jest kuratela?
Kuratela jest, podobnie jak opieka, formą pieczy prawnej nad daną osobą lub jej majątkiem. Ustawodawca w sposób kompleksowy uregulował opiekę nad małoletnim, zaś do kurateli nakazuje odpowiednio stosować przepisy o opiece nad osobą małoletnią. Kurateli nie należy jednak utożsamiać z opieką. Są to dwie różne instytucje, które mają zastosowanie do różnych podmiotów. W doktrynie wskazuje się na inne różnice pomiędzy opieką i kuratelą. Opieka obejmuje przede wszystkim pieczę nad osobą, a w kurateli przeważa element majątkowy. Wskazuje się również, że o ile opieka ma charakter trwały, o tyle kuratela – co do zasady czasowy.
Dla kogo ustanawiany jest kurator?
W przeciwieństwie do opieki, ustawodawca nie wskazuje dokładnego organu, który ustanawiałby kuratora. Z przepisów Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego wynika jedynie, że kuratora może ustanowić organ państwowy. Najczęściej takim organem będzie sąd opiekuńczy. Zgodnie z brzmieniem art. 178 §1 KRiO, kuratora ustanawia się w wypadkach przewidzianych w ustawie. Kurator może być ustanowiony dla:
- osoby ubezwłasnowolnionej częściowo
- dziecka poczętego
- osoby niepełnosprawnej
- osoby nieobecnej
Kurator dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo
Zaczynając od początku – czym właściwie jest ubezwłasnowolnienie częściowe?
Osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, takich jak pijaństwo lub narkomania. Ponadto, dana osoba może być ubezwłasnowolniona częściowo, jeśli jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, a potrzebna jest jej pomoc w prowadzeniu jej spraw.
Osoba ubezwłasnowolniona częściowo ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych, podobnie jak dziecko powyżej 13. roku życia. Co do zasady, taka osoba może bez zgody przedstawiciela ustawowego dokonywać drobnych czynności życia codziennego, np. zrobić zakupy w sklepie spożywczym. Jeśli zaś chodzi o bardziej doniosłe czynności, wymagana jest zgoda przedstawiciela ustawowego. W doktrynie podkreśla się, że wspomniana zgoda powinna być oparta o kryterium dobra osoby, dla której ustanowiono kuratelę. Z kolei w przypadku czynności prawnych jednostronnych (np. udzielenie pełnomocnictwa, przyjęcie lub odrzucenie spadku) czynność jest od razu nieważna.
Kurator osoby ubezwłasnowolnionej częściowo jest powołany do jej reprezentowania i do zarządu jej majątkiem tylko wtedy, gdy sąd opiekuńczy tak postanowi.
Kuratela osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustaje ex lege, tj. z mocy ustawy, w dwóch wypadkach:
1) z chwilą uprawomocnienia się postanowienia o uchyleniu ubezwłasnowolnienia częściowego
2) z chwilą zmiany ubezwłasnowolnienia częściowego na całkowite – w takiej sytuacji sąd opiekuńczy jest zobowiązany ustanowić dla ubezwłasnowolnionego opiekuna
Kurator dziecka poczętego
Dziecko poczęte, ale jeszcze nienarodzone określa się jako nasciturusa. Ustawodawca wprowadził pewną ochronę nasciturusa, której przejawem jest możliwość ustanowienia dla niego kuratora.
Kuratora dziecka poczętego ustanawia się z urzędu lub na wniosek w sytuacji, w której istnieje potrzeba strzeżenia przyszłych praw dziecka, a jego rodzice nie mogą lub nie chcą ich strzec.
W tym przypadku właściwym sądem jest sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania lub pobytu matki.
Kuratela dziecka poczętego ustaje z mocy prawa z chwilą narodzin dziecka. Nie ma zatem konieczności wydawania przez sąd postanowienia o jej uchyleniu.
Kurator dla osoby niepełnosprawnej
Zgodnie z art. 183 KRiO, kuratora ustanawia się dla osoby niepełnosprawnej, jeśli osoba ta potrzebuje pomocy do prowadzenia wszelkich spraw albo spraw określonego rodzaju lub do załatwienia poszczególnej sprawy. Zakres obowiązków i uprawnień kuratora określa sąd opiekuńczy.
Jak należy definiować w tym przypadku niepełnosprawność?
Jak stwierdził Sąd Najwyższy „stan osłabienia umysłowego – w szczególności spowodowany wiekiem – który nie kwalifikuje się jako choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy lub inny rodzaj zaburzeń psychicznych określających podstawy ubezwłasnowolnienia, stanowi ułomność w rozumieniu art. 183 KRiO. W takim przypadku właściwym środkiem ochrony interesów procesowych osoby niepełnosprawnej może być podjęcie przez sąd orzekający kroków zmierzających do ustanowienia dla tej osoby kuratora”.
Kuratora dla osoby niepełnosprawnej ustanawia sąd opiekuńczy:
- na wniosek osoby niepełnosprawnej lub
- na wniosek organizacji pozarządowej – za zgodą osoby niepełnosprawnej lub
- z urzędu – w przypadku, gdy stan osoby niepełnosprawnej wyłącza możliwość złożenia wniosku o ustanowienie kuratora lub wyrażenia zgody na jego powołanie, a także w przypadku oddalenia wniosku o ubezwłasnowolnienie
Warto podkreślić, że kurator nie jest przedstawicielem ustawowym osoby niepełnosprawnej. Jego rola polega na niesieniu pomocy osobie dotkniętej niepełnosprawnością, która zachowuje pełną zdolność do czynności prawnych. W związku z tym, kurator osoby niepełnosprawnej nie jest w mocy prawa uprawnionym do jej reprezentacji w powstępowaniu sądowym. Oczywiście może być jej pełnomocnikiem, na podstawie udzielonego pełnomocnictwa.
Ponieważ osoba niepełnosprawna zachowuje, jak już wcześniej wspomniano, pełną zdolność do czynności prawnych, kuratelę uchyla się na jej wniosek. Wniosek ten może być zgłoszony w każdym czasie i jest dla sądu wiążący.
Kurator dla osoby nieobecnej
Kuratela ta jest ustanawiana wyłącznie dla osoby nieobecnej, która to z powodu swojej nieobecności nie może prowadzić swoich spraw. Osoba nieobecna to taka osoba, której miejsce pobytu nie jest znane albo nawet jest znane, ale osoba ta znajduje się w warunkach uniemożliwiających prowadzenie jej swoich spraw (np. duża odległość, odcięcie od świata). Sąd Najwyższy, w jednym ze swoich orzeczeń podkreślił, że kurator dla osoby nieobecnej może być ustanowiony tylko wówczas, gdy istnieje prawdopodobieństwo, że ta osoba żyje.
Kuratora dla osoby nieobecnej ustanawia sąd opiekuńczy miejsca ostatniego zamieszkania lub pobytu tej osoby. Kuratora można ustanowić na wniosek:
- osoby zainteresowanej – czyli takiej, która ma w tym interes prawny i która wykaże, że istnieje konieczność ochrony przez kuratora praw nieobecnego
- organu administracyjnego
Warto podkreślić, że sąd nie może ustanowić kuratora dla nieobecnego z urzędu.
Jakie są obowiązki kuratora? Kurator ustanawiany jest dla ochrony praw majątkowych i niemajątkowych osoby nieobecnej. Celem kuratora dla osoby nieobecnej jest ochrona praw takiej osoby, które mogą być naruszane lub zagrożone z powodu jej nieobecności. Przede wszystkim, kurator powinien postarać się ustalić miejsce pobytu podopiecznego i zawiadomić go o stanie jego spraw. Poza tym powinien zarządzać majątkiem podopiecznego, mając na celu zachowanie tego majątku.
Kurator nie jest jednak upoważniony do wykonywania praw ściśle osobistych nieobecnego, czyli np. do wytoczenia w jego imieniu powództwa o rozwód.
Do wszystkich ważniejszych spraw (np. do sprzedaży nieruchomości należącej do podopiecznego) kurator powinien uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego.
Jeśli zaś chodzi o czynności procesowe, kurator powinien mieć takie same prawa jak osoba, którą zastępuje, czyli może dokonać czynności, której mogłaby dokonać strona, gdyby występowała w sprawie.
Kurator dla osoby nieobecnej jest jego przedstawicielem ustawowym. Występuje więc w jego imieniu i w jego interesie, a jego czynności, wywołują skutki bezpośrednio dla podopiecznego.
A co w sytuacji, kiedy podopieczny się pojawi? Przyjmuje się, że taka sytuacja nie powoduje ustania kurateli z mocy ustawy, a stanowi jedynie podstawę uchylenia kurateli przez sąd opiekuńczy.
Jak wygląda wynagrodzenie kuratora?
Kuratora wynagradza organ państwowy, który go ustanowił. Wynagrodzenie przyznaje się wyłącznie na wniosek kuratora, a nie z urzędu.
Wynagrodzenie co do zasady pokrywa się z dochodów lub z majątku osoby, dla której kurator jest ustanowiony, a jeżeli osoba ta nie ma odpowiednich dochodów lub majątku, wynagrodzenie pokrywa ten, kto żądał ustanowienia kuratora. Jeśli i tego nie można dokonać, wynagrodzenie wypłacane jest ze środków publicznych (zgodnie z ustawą o pomocy publicznej). Jeśli sąd powszechny orzekł, że wynagrodzenie jest pokrywane ze środków publicznych, to organ ma obowiązek je wypłacić.
Zgodnie z brzmieniem przepisu, wynagrodzenie za sprawowanie kurateli powinno być „stosowne”, czyli adekwatne do wkładu pracy oraz nakładu czasu poświęconego przez kuratora, stopnia skomplikowania jego obowiązków (skali ich trudności) oraz dochodów lub majątku osoby poddanej pieczy.
Wynagrodzenie może zostać przyznane w formie jednorazowego świadczenia – określonego przy ustaniu kurateli lub zwolnieniu kuratora – albo przyznane okresowo, np. miesięcznie.
Podobnie jak w przypadku opieki, wynagrodzenia nie przyznaje się, jeżeli nakład pracy kuratora jest nieznaczny, a sprawowanie kurateli czyni zadość zasadom współżycia społecznego.
Zwolnienie kuratora z obowiązków
Sam kurator może zażądać zwolnienia z funkcji z ważnych powodów. Takimi ważnymi powodami mogą być, m.in. pogorszenie się stanu zdrowia kuratora, zmiana jego sytuacji rodzinnej.
Sąd może również zwolnić kuratora z urzędu, jeżeli z powodu przeszkód jest niezdolny do sprawowania kurateli albo dopuszcza się czynów lub zaniedbań, które naruszają dobro pozostającego pod kuratelą.
Jeżeli kurator został ustanowiony do załatwienia poszczególnej sprawy, kuratela ustaje z chwilą ukończenia tej sprawy.
Źródła:
- Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks Cywilny
- Jędrejek Grzegorz, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany
