Kto może zostać opiekunem prawnym? Ustanowienie i obowiązki

Opieka to forma pieczy prawnej nad daną osobą i jej majątkiem, która to podlega nadzorowi sądu opiekuńczego. W tym artykule dowiesz się kiedy można ustanowić opiekuna prawnego, kim jest opiekun prawny, jakie ma prawa i obowiązki.

Dla jakiej osoby jest ustanawiany opiekun? 

Opiekuna ustanawia się dla osób małoletnich oraz dla osób ubezwłasnowolnionych całkowicie. Opiekun prawny toosoba, która zastępuje małoletniego lub ubezwłasnowolnionego całkowicie we wszystkich ważnych czynnościach w jego życiu. 

W ustawie Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy w sposób kompleksowy została uregulowana opieka nad małoletnim. W przypadku opieki nad ubezwłasnowolnionym całkowicie należy odpowiednio stosować przepisy o opiece nad małoletnim.

Kiedy ustanawia się opiekuna?

Opiekę nad dzieckiem ustanawia się, jeżeli żadnemu z rodziców nie przysługuje władza rodzicielska albo jeśli rodzice są nieznani. Jeżeli rodzice dziecka zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej lub zmarli, władza rodzicielska nie przechodzi na następców prawnych, ponieważ jest niedziedziczna i niezbywalna. 

Właściwym sądem do ustanowienia opieki jest sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania małoletniego, a jeżeli go nie ma – sąd miejsca pobytu. W innym wypadku właściwy jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy. Funkcja opiekuna osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej regulowana jest analogicznie.

Kto powinien zostać opiekunem prawnym?

1. W pierwszej kolejności opiekunem małoletniego co do zasady powinna zostać ustanowiona osoba wskazana przez ojca lub matkę, ale tylko pod warunkiem, że nie byli oni pozbawieni władzy rodzicielskiej. Należy zaznaczyć, że takie wskazanie nie może być sprzeczne z dobrem dziecka – sąd ocenia tę kwestię w chwili orzekania.
2. Jeśli nie ma takiej osoby, to opiekuna prawnego dla dziecka ustanawia się spośród krewnych lub innych osób bliskich pozostającego pod opieką albo jego rodziców. Warto jednak zaznaczyć, że możliwe jest powierzenie opieki innej osobie, przykładowo, ze względu na jej bliskie stosunki z poddanym opiece.
3. W braku takich osób sąd opiekuńczy w następnej kolejności zwraca się o wskazanie kandydata na opiekuna do właściwej jednostki organizacyjnej pomocy społecznej albo do organizacji społecznej, do której należy piecza nad małoletnimi. Jeśli pozostający pod opieką przebywa w placówce opiekuńczo-wychowawczej albo innej podobnej placówce, w zakładzie poprawczym lub w schronisku dla nieletnich sąd może się zwrócić także do tej placówki.
4. W ostateczności sąd powierza sprawowanie opieki, w przypadku umieszczenia dziecka:
   1. w rodzinie zastępczej – rodzicom zastępczym,
   1. w rodzinnym domu dziecka – osobom prowadzącym ten dom,
   1. w placówce opiekuńczo-wychowawczej typu rodzinnego – osobom prowadzącym tę placówkę,
   1. w placówce opiekuńczo-wychowawczej: socjalizacyjnej, specjalistyczno-terapeutycznej, interwencyjnej lub regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej – osobom bliskim dziecka.

Kwestia powierzenia opieki kształtuje się odmiennie w przypadku opieki nad osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie. Mianowicie, opiekunem ubezwłasnowolnionego całkowicie powinien być ustanowiony przede wszystkim jego małżonek. W doktrynie przyjmuje się, mając na uwadze więzi między małżonkami, że ustanowienie opiekunem współmałżonka ubezwłasnowolnionego całkowicie jest racjonalnym rozwiązaniem. Ustanowienie opiekunem osoby trzeciej stanowiłoby niedopuszczalną ingerencję w małżeństwo. Opiekunem nie powinien być ustanawiany współmałżonek tylko, gdy zachodzi rozkład pożycia małżonków, separacja prawna, faktyczna albo trwa postępowanie o orzeczenie separacji lub rozwodu bądź małżonkowie zamierzają dopiero wystąpić z powództwem o rozwód lub separację.

Gdy nie ma współmałżonka – opiekunem powinien zostać ustanowiony ojciec lub matka osoby ubezwłasnowolnionej, oczywiście jeśli nie stoi to w sprzeczności z jej dobrem.

W przypadku, w którym nie mogą być oni powołani na opiekunów, opiekun powinien być ustanowiony spośród krewnych lub innych osób bliskich pozostającego pod opieką albo jego rodziców. Przykładowo opiekunem prawnym osoby starszej, która jest ubezwłasnowolniona – może być jej dziecko. Nie można mylić instytucji opiekuna prawnego w  świetle przepisów prawa cywilnego z pojęciem opiekuna prawnego osoby niepełnosprawnej w znaczeniu potocznym. Jeżeli osoba jest niepełnosprawna, lecz nie jest ubezwłasnowolniona całkowicie – jej opiekun to opiekun w potocznym znaczeniu – nie będzie jej zastępować we wszystkich sprawach, chyba że osoba niepełnosprawna jest ubezwłasnowolnienia całkowicie.

Kto nie może zostać opiekunem prawnym dziecka?

Ustawodawca zawarł w KRiO negatywne przesłanki dla ustanowienia danej osoby opiekunem. W związku z tym, opiekunem małoletniego nie może zostać osoba:

• która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych,
• która nie ma pełni praw publicznych,
• która została pozbawiona władzy rodzicielskiej albo skazana za przestępstwo przeciwko wolności seksualnej lub obyczajności lub za umyślne przestępstwo z użyciem przemocy wobec osoby lub przestępstwo popełnione na szkodę małoletniego lub we współdziałaniu z nim,
• wobec której orzeczono zakaz prowadzenia działalności związanej z wychowywaniem, leczeniem, edukacją małoletnich lub opieką nad nimi, lub obowiązek powstrzymywania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, zakaz kontaktowania się z określonymi osobami lub zakaz opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu,
• w stosunku do której zachodzi prawdopodobieństwo, że nie wywiąże się należycie z obowiązków opiekuna – warto przy tym punkcie zaznaczyć, że przyczyny takiej oceny mogą być zawinione (np. naganny tryb życia, uzależnienie od alkoholu, niechęć do osoby, którą ma reprezentować), jak i niezawinione (np. stan zdrowia kandydata). W grę mogą wchodzić również negatywne cechy charakteru kandydata na opiekuna, inna religia, inny krąg kulturowy, które mogą negatywnie rzutować na proces wychowawczy małoletniego.

Powyższe przepisy stosuje się także do opiekuna prawnego osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie.

Moment objęcia opieki

Ten, kogo sąd opiekuńczy ustanowi opiekunem, zobowiązany jest objąć opiekę. Z ważnych powodów sąd opiekuńczy może zwolnić z tego obowiązku. Samo objęcie opieki następuje poprzez złożenie przyrzeczenia przed sądem opiekuńczym. Opiekun powinien niezwłocznie przystąpić do wypełniania swoich obowiązków.

Jakie prawa i obowiązki opiekuna prawnego? 

1. Opiekun powinien sporządzić inwentarz majątku osoby pozostającej pod opieką i przedstawić go sądowi. Inwentarz majątku małoletniego polega na spisie aktywów i pasywów (długi) oraz podaniu ich wartości. Jeśli majątek jest nieznaczny, sąd może zwolnić opiekuna od obowiązku sporządzenia inwentarza. Czym jest majątek nieznaczny? To taki majątek, który pokrywa tylko wydatki służące zaspokajaniu uzasadnionych potrzeb małoletniego, takich jak wyżywanie, ubranie, zakup środków higieny osobistej. Opiekun ma również obowiązek w wyznaczonych przez sąd terminach, minimum raz w roku, sporządzać sprawozdanie dotyczące osoby pozostającej pod opieką oraz przedstawić rachunki z zarządu jej majątkiem. Sąd opiekuńczy może jednak zwolnić opiekuna od przedstawiania szczegółowych rachunków z zarządu. Sąd bada również sprawozdania i rachunki opiekuna i w razie potrzeby zarządza ich sprostowanie i uzupełnienie oraz orzeka, czy i w jakim zakresie rachunki zatwierdza. 
2. Jeśli zaś chodzi o ogólne obowiązki opiekuna podczas sprawowania opieki, to przede wszystkim, opiekun obowiązany jest wykonywać czynności dotyczące opieki z należytą starannością, jak wymaga tego dobro pozostającego pod opieką i interes społeczny. Jak należy zatem interpretować „należytą staranność” opiekuna? Należy wziąć pod uwagę zachowanie tzw. „przeciętnego opiekuna”. Trzeba sobie wyobrazić, jak zachowywałby się przeciętny, standardowy opiekun. Z pewnością powinien on interesować się losem osoby pozostającej pod opieką. Ponadto opiekun powinien także zaspokajać potrzeby życiowe osoby, którą się opiekuje. Dobro osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie lub małoletniego powinno być na pierwszym miejscu. Jeśli analizowany opiekun zachowuje się inaczej niż opiekun przeciętny, to wtedy przyjmuje się, że nie zachowuje on należytej staranności. Podkreślenia wymaga również fakt, że ocena należytego wykonywania przez opiekuna jego obowiązków tylko i wyłącznie pod kątem zaspokojenia bieżących potrzeb dziecka nie jest wystarczająca, ponieważ nie  uwzględnia on wszystkich aspektów rozwoju dziecka ani wszystkich okoliczności jego sytuacji.
3. Opiekun powinien także uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach, które dotyczą osoby lub majątku małoletniego. Przez pojęcie „ważniejsze sprawy” określa się takie sprawy, które wykraczają poza codzienną troskę i staranie o podopiecznego, w szczególności jego wychowanie, kierowanie nim, jego fizyczny i duchowy rozwój, np. ustalenie miejsca faktycznego pobytu małoletniego, decyzja co do wyjazdu dziecka za granicę, oświadczenie w przedmiocie zmiany obywatelstwa, sprzedaż nieruchomości. Żeby uzyskać takie zezwolenie, opiekun powinien złożyć wniosek do sądu. 
4. Opiekun powinien informować rodziców małoletniego o decyzjach w ważniejszych sprawach, które dotyczą samego małoletniego lub jego majątku, pod warunkiem, że ci rodzice uczestniczą w sprawowaniu bieżącej pieczy nad osobą dziecka i w jego wychowaniu. Ten obowiązek jest ustanowiony ze względu na ochronę relacji rodziców z dzieckiem. Przepis nie określa momentu, w którym opiekun ma poinformować rodziców uczestniczących w sprawowaniu bieżącej pieczy nad osobą dziecka i jego wychowaniem, aczkolwiek z perspektywy celowości tego przepisu należy przyjąć, że takiej informacji opiekun powinien udzielić przed dokonaniem danej czynności. Warto jednak podkreślić, że ważność samej czynności nie zależy od zgody rodziców.
5. Opiekun może być także zobowiązany przez sąd opiekuńczy do złożenia do depozytu sądowego kosztowności, papierów wartościowych i innych dokumentów należących do pozostającego pod opieką. Te przedmioty mogą być odebrane dopiero po uzyskaniu zezwolenia sądu opiekuńczego. Jeśli zaś chodzi o gotówkę, to jeśli nie jest potrzebna do zaspokajania uzasadnionych potrzeb małoletniego, powinna być złożona przez opiekuna w instytucji bankowej. Aby podejmować gotówkę, znowu niezbędna jest zgoda sądu opiekuńczego.
6. Opiekun ma prawo reprezentować swoich podopiecznych. To prawo doznaje jednak ograniczenia w dwóch przypadkach: jeśli w grę wchodzą czynności prawne między osobami, którymi opiekuje się ten sam opiekun lub jeśli mówimy o czynnościach prawnych między jednym z podopiecznych a opiekunem lub małżonkiem opiekuna, jego zstępnymi, wstępnymi lub rodzeństwem. W tej drugiej kategorii opiekun może reprezentować podopiecznego, ale tylko jeśli czynność prawna polega na bezpłatnym przysporzeniu na rzecz osoby pozostającej pod opieką. Taka regulacja ma na celu wyłączenie prawdopodobnego niebezpieczeństwa naruszenia interesów małoletniego lub kilku małoletnich pozostających pod opieką jednego opiekuna.

Na jakie wynagrodzenie może liczyć opiekun?

Wynagrodzenie dla opiekuna ustanawia sąd opiekuńczy na jego żądanie. Może być ono okresowe lub jednorazowe. Sąd określa dokładnie wysokość wynagrodzenia i podmiot zobowiązany do jego wypłaty.

Wynagrodzenie pokrywa się z dochodów lub z majątku podopiecznego, a jeżeli ta osoba nie ma odpowiednich dochodów lub majątku, wynagrodzenie jest pokrywane ze środków publicznych na podstawie przepisów o pomocy społecznej. W takim przypadku wynagrodzenie nie może przekraczać 1/10 przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw, bez nagród z zysku, ogłaszanego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego za okres poprzedzający dzień przyznania wynagrodzenia.

Sąd nie przyzna jednak opiekunowi wynagrodzenia, jeśli nakład jego pracy jest nieznaczny.

Obok stosownego wynagrodzenia za sprawowanie opieki, opiekunowi przysługuje roszczenie o zwrot poniesionych przez niego nakładów i wydatków związanych ze sprawowaniem opieki. Wydatki to poniesione przez opiekuna dobrowolne datki pieniężne związane z należytym sprawowaniem opieki. Z kolei nakłady to środki niepieniężne poniesione przez opiekuna, np. zużycie własnego samochodu w celu wykonania opieki.

Warto wspomnieć, że na mocy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, opiekun prawny jest również uprawniony do świadczenia wychowawczego.

Rola sądu w sprawowaniu opieki

Sąd opiekuńczy wydaje niezbędne zarządzenia dla ochrony podopiecznego lub jego majątku.

Sąd opiekuńczy nie może nigdy podejmować czynności w zastępstwie opiekuna, ale może wydawać mu w zakresie wynikającym z przepisów wiążące polecenia, wskazówki, zarządzenia, zezwolenia służące wspieraniu i kontrolowaniu opiekuna.

Duże znaczenie w ramach nadzoru ma również obowiązek sądu opiekuńczego zaznajamiania się na bieżąco z działalnością opiekuna, tj. np. po otrzymaniu informacji o dokonaniu przez niego czynności oraz związane z nim prawo do żądania od opiekuna wyjaśnień we wszystkich sprawach należących do opieki.

Kiedy ustaje opieka?

Opieka może ustać:

• Na żądanie opiekuna – opiekun może zażądać zwolnienia go z obowiązku opieki tylko z ważnych powodów. Za ważne powody należy uznać, przykładowo, zaawansowany wiek opiekuna, sprawowanie opieki nad własnymi dziećmi, długotrwałą chorobę albo urodzenie się dziecka opiekunowi,
• Z mocy prawa – opieka ustaje z mocy prawa gdy małoletni osiągnie pełnoletność albo gdy zostanie nad nim przywrócona władza rodzicielska. Opieka nad ubezwłasnowolnionym całkowicie ustaje z mocy prawa w razie uchylenia ubezwłasnowolnienia lub zmiany ubezwłasnowolnienia całkowitego na częściowe,
• Z mocy orzeczenia sądu – jeśli sąd dostrzeże, że opiekun nie jest zdolny do sprawowania opieki lub dopuszcza się zaniedbań – zwalnia go.  Chodzi tutaj o czyny lub zaniedbania, które obiektywnie naruszają albo mogą naruszać dobro małoletniego, np. użycie w swoim interesie pieniędzy małoletniego.

Opiekun, nawet po zakończeniu opieki, ma jeszcze pewne obowiązki. Mianowicie, musi w ciągu trzech miesięcy od zakończenia opieki złożyć rachunek końcowy z zarządu majątkiem. Po drugie, po zakończeniu opieki jest zobowiązany niezwłocznie oddać majątek podopiecznemu lub jego nowemu przedstawicielowi ustawowemu lub spadkobiercom. Po trzecie, do czasu przejęcia opieki przez inną osobę, opiekun ma nadal obowiązek prowadzić pilne sprawy związane z zarządem majątkiem. Takimi pilnymi sprawami są np. sprawy zdrowotne podopiecznego. Warto wskazać, że wyjątkowo sąd może zwolnić opiekuna z tego ostatniego obowiązku, a w jego miejsce ustanowić kuratora powołanego do zajmowania się pilnymi sprawami małoletniego.

Źródła:

• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy,
• Ustawa z dnia z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej,
• Ustawa z dnia z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci,
• Fras Mariusz, Habdas Magdalena, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz,
• Jędrejek Grzegorz, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany,
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 1999 r., II CKN 184/98,
• Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 15 lipca 1947 r., C.III. 837/47,
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 stycznia 1975 r. III CRN 440/74,
• Wyrok WSA w Gliwicach z dnia 8 sierpnia 2019 r., II SA/Gl 584/19.