Komu przysługuje zachowek? Czyli o pominięciu w testamencie 

Mówi się, że jeśli chcesz najbliższym wyświadczyć „niedźwiedzią przysługę” – sporządź testament. Z pewnością słyszeliśmy sytuację, w których ktoś zmarł, napisał testament i nie ujął w nim przykładowo kogoś ze swoich dzieci. Takie sytuacje się zdarzają, w szczególności, jeżeli dziecko w jakiś sposób zaszło za skórę rodzicowi. W niniejszym artykule dowiesz się w jaki sposób możesz dochodzić zachowku w przypadku pominięciu w testamencie.

Na czym polega zachowek?

Zachowek (nie zachówek jak to dawniej mawiano) jest instytucją prawną, która ma na celu ochronę interesów najbliższych członków rodziny spadkodawcy. Chodzi w niej o to, że osoby, które nie otrzymały z majątku spadkodawcy należnych korzyści (testament pomija najbliższe osoby), a byłyby powołane do spadku z ustawy, mogą żądać określonej sumy pieniężnej (zachowku) nie tylko od spadkobierców, ale i od innych podmiotów. Jest to zatem instytucja, która ma zastosowanie jedynie w porządku testamentowym, a nie ustawowym. 

Prawo do zachowku powstaje ex lege, czyli z mocy ustawy. Spadkodawca może jednak pozbawić daną osobę tego prawa poprzez wydziedziczenie jej.

Komu przysługuje prawo do zachowku? 

Zachowek przysługuje zstępnym spadkodawcy, jego małżonkowi oraz rodzicom ale tylko, jeśli „byliby powołani do spadku z ustawy”. W związku z tym najsilniejszą pozycję mają dziedzice ustawowi dziedziczący w pierwszej grupie, czyli małżonek i dzieci spadkodawcy, a słabszą, dalsze grupy spadkobierców ustawowych. Krąg podmiotów uprawnionych do zachowku jest zamknięty, dlatego zachowek nie przysługuje rodzeństwu, zstępnym rodzeństwa, dziadkom, zstępnym dziadków ani pasierbowi.

Kto nie może ubiegać się o zachowek?

• osoby wydziedziczone,
• osoby, które są wyłączone od dziedziczenia, tak jakby nie dożyły otwarcia spadku (niegodny dziedziczenia: Niegodność dziedziczenia – czyli jak pozbawić spadku niewdzięcznika),
• małżonkowie wyłączeni od dziedziczenia wyrokiem sądu,
• osoby, które zrzekły się prawa do zachowku. 

Wydziedziczenie spadkobiercy w testamencie

Kiedy spadkodawca może wydziedziczyć daną osobę? Daną osobę można wydziedziczyć, jeśli:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego – wspomniane postępowanie spadkobiercy musi być jednak uporczywe, a nie jednorazowe. Za takie zachowanie można uznać np. nadużywanie środków odurzających, pasożytniczy tryb życia spadkobiercy,
• dopuściła się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci – warto tutaj zaznaczyć, że przestępstwo nie musi być stwierdzone w wyroku karnym, a ustalenia tej przesłanki może dokonać samodzielnie sąd cywilny,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych – w tej przesłance chodzi zarówno o obowiązki majątkowe (np. obowiązek alimentacyjny), jak i niemajątkowe (np. obowiązek wierności małżeńskiej).

Sąd Najwyższy wypowiedział się odnośnie ostatniej przesłanki w wyroku z dnia 23 marca  2018 r. o sygn. I CSK 424/17,gdzie stwierdził, że„nawet całkowite i długotrwałe zerwanie ze spadkodawcą przez uprawnionego do zachowku charakterystycznej dla stosunków rodzinnych więzi uczuciowej nie może stanowić podstawy do wydziedziczenia, jeżeli nastąpiło ono wyłącznie z winy spadkodawcy – nie można bowiem wywodzić dla siebie skutków prawnych ze swego niegodziwego zachowania. Brak zatem uzasadnienia np. do wymagania od żony opuszczonej przez męża dla innej kobiety, aby wspierała męża, gdy znalazł się on w potrzebie”.

Każda z przyczyn wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu. Aby wydziedziczenie było skuteczne, spadkodawca powinien opisać w testamencie przykłady konkretnych zachowań uprawnionego do zachowku, które jego zdaniem wypełniają ustawowe przesłanki wydziedziczenia (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 14 września 2020 r., o sygn. I ACa 49/19).

Spadkodawca nie może jednak wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył. Przebaczenie, jako akt uczuć, jest czynnością osobistą, w związku z czym nikt nie może w tym przedmiocie zastąpić spadkodawcy. Przebaczenie nie wymaga zachowania szczególnej formy, ponieważ wystarczające jest jego uzewnętrznienie w taki sposób, żeby możliwe było jego stwierdzenie. Przebaczenia nie można odwołać. Jeżeli w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem. Przez dostateczne rozeznanie rozumie się dysponowanie wiedzą co do dokonania i okoliczności czynu objętego przebaczeniem.

Zstępni wydziedziczonego zstępnego spadkodawcy są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę. Wydziedziczenie jako sankcja za naganne postępowanie oznaczonej osoby obejmuje swymi skutkami tę osobę (tu – zstępnego), a nie dodatkowe osoby, czyli dalszych zstępnych spadkodawcy.

Jakich spadkobierców uwzględnia się przy zachowku?

Przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczania zachowku uwzględnia się także:

• spadkobierców niegodnych,
• spadkobierców, którzy spadek odrzucili.

Nie uwzględnia się natomiast:

• spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo
• spadkobierców, którzy zostali wydziedziczeni.

Trzeba zatem rozróżnić (co może być niezrozumiałe dla osób nie mających dużo wspólnego z prawem) obliczenie podstawy zachowku a prawo do zachowku. Prawa do zachowku nie ma ani niegodny ani wydziedziczony. Natomiast wartość udziałów, które dostałby niegodny uwzględnia się przy obliczaniu zachowku dla innych. Jeżeli ta tematyka jest dla Ciebie nadal zbyt trudna – skontaktuj się z nami a pomożemy Ci w Twojej sprawie. 

Darowizny, zapisy zwykłe, zapisy windykacyjne, czyli  co zaliczamy do zachowku a co nie?

Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się:

• zapisów zwykłych,
• poleceń,
• funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej wniesionego przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, chyba że fundacja rodzinna jest spadkobiercą,
• mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej otrzymanego przez osoby niebędące spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku,
• (przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu) funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej i mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, jeśli ich przekazanie nastąpiło w czasie, kiedy spadkodawca nie miał zstępnych,
• (przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi) funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej i mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej przekazanych przed zawarciem małżeństwa ze spadkodawcą.

Natomiast dolicza się:

• darowizny,
• zapisy windykacyjne,
• fundusz założycielski fundacji rodzinnej wniesiony przez spadkodawcę, w przypadku gdy fundacja ta nie jest ustanowiona w testamencie,
• mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, o wartości nie większej niż wysokość funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej wniesionego przez spadkodawcę.

W kwestii darowizn nie należy jednak doliczać:

• drobnych darowizn,  przyjętych zwyczajowo w danych stosunkach, np. prezentu wręczonego na uroczystości rodzinnej,
• darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku, które zostały dokonane przed więcej niż 10 laty. Ten termin liczymy wstecz od otwarcia spadku. Wskazana granica czasowa znajduje zastosowanie tylko wobec „obcych” obdarowanych. W sytuacji dokonania darowizny na rzecz osoby będącej spadkobiercą lub uprawnioną do zachowku, limit ten nie działa, co oznacza konieczność doliczenia także dawniejszych darowizn,
• darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych – ta zasada ma zastosowanie tylko w wypadku obliczania zachowku należnego zstępnemu. Reguła nie dotyczy sytuacji, gdy darowizna została uczyniona na mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego. Darowizna dokonana w następnym dniu (a więc uczyniona na mniej niż 300 dni przed urodzeniem) będzie podlegała zaliczeniu na substrat zachowku, o który ubiega się zstępny. Opisana regulacja ma na celu ochronę zstępnych przed negatywnymi skutkami majątkowymi nieodpłatnych przysporzeń dokonanych przez ich wstępnego przy założeniu, że spadkodawca, który miał już przynajmniej jednego zstępnego, powinien liczyć się z jego interesami,
• darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa – dotyczy to tylko sytuacji, w której oblicza się zachowek należny małżonkowi spadkodawcy.

Ustawodawca dodatkowo uregulował sytuację zstępnego spadkodawcy, który jest uprawniony do zachowku. Mianowicie, takiej osobie zalicza się na należny jej zachowek poniesione przez spadkodawcę koszty wychowania oraz wykształcenia ogólnego i zawodowego, o ile koszty te przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku.

To, czy koszty wychowania oraz wykształcenia przekraczają przeciętną miarę, należy ustalać w zależności od konkretnej sytuacji, mając na uwadze z jednej strony sytuację materialną rodziny spadkodawcy i koszty poniesione na wychowanie i wykształcenie innych zstępnych, a z drugiej strony przeciętną miarę tych kosztów w danym środowisku.

Koszty będą przekraczać przeciętną miarę przede wszystkim wtedy, gdy wysoki poziom wykształcenia i wychowania jednego z dzieci zostaje osiągnięty kosztem pozostałych, ale również w sytuacjach gdy określone koszty wykształcenia zstępnego jako wydatek ponoszony przez jego wstępnych są kosztami rzadziej występującymi w danym środowisku, czy odbiegającym od realiów funkcjonowania rodziny.

Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Apelacyjnego w Katowicach „do omawianego przepisu należy sięgać, gdy koszty, o których mowa, poniesione przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku, w ewidentny sposób odbiegają od standardu spotykanego w danym środowisku” zob. wyrok z dnia 14 października 2020 r., o sygn. V ACa 661/17).

Jaka może być wysokość zachowku?

W tej kwestii prawo rozróżnia następujące sytuacje:

• jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy – zachowek wynosi 2/3 wartości udziału spadkowego – stan całkowitej trwałej niezdolności do pracy sąd ocenia na moment otwarcia spadku, posiłkując się kryteriami zaczerpniętymi z przepisów o zabezpieczeniu społecznym. Przyjmuje się, że przesłankę tę może też wyczerpywać podeszły wiek uprawnionego.
• jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – zachowek wynosi 2/3 wartości udziału spadkowego – małoletniość ustala się na chwilę otwarcia spadku, a późniejsze osiągnięcie pełnoletności nie ma wpływu na wysokość należnego mu zachowku,
• wszystkie inne wypadki – zachowek wynosi ½ wartości udziału spadkowego.

Jak obliczyć zachowek?

Na wstępie, należy rozróżnić pojęcia substratu zachowku od samego zachowku. Substrat zachowku to wartość majątku spadkowego, na podstawie którego można obliczyć wysokość przysługującego zachowku.

Zachowek oblicza się na podstawie wartości spadku ustalonej według cen obowiązujących w dacie orzekania o roszczeniach z tego tytułu (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2022 r., o sygn. I CSK 2901/22).

Obliczanie wysokości zachowku następuje w kilku etapach.

1. Najpierw należy ustalić wysokość ułamka będącego podstawą obliczania zachowku (czyli 2/3 lub ½ udziału spadkowego – opisane powyżej).
2. Dalej ustala się tzw. substrat zachowku. Sposób obliczenia substratu zachowku polega na ustaleniu czystej wartości spadku. Składa się na nią wartość stanu czynnego spadku, od której należy odjąć wartość stanu biernego, czyli długów spadkowych, przy czym wartość darowizny jako substratu obliczenia zachowku powinna być ustalona na dzień orzekania.
3. Następnie otrzymaną wielkość substratu zachowku mnożymy przez ułamek otrzymany w pierwszym etapie, otrzymując w ten sposób kwotę zachowku.
4. Kwota uzyskana w poprzednim etapie nie jest jednak jeszcze ostateczna, ponieważ należy ją pomniejszyć o uzyskane przez uprawnionego do zachowku korzyści, które ustawa nakazuje zaliczyć na należny jej zachowek, czyli darowizny i zapisy windykacyjne. 

Uprawniony może otrzymać należny mu zachowek przede wszystkim w postaci powołania do spadku, zapisu lub uczynionej przez spadkobiercę na jego rzecz darowizny. Gdy jednak to nie nastąpi, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia. Trzeba zaznaczyć, że czym innym jest prawo do zachowku, a czym innym roszczenie o zapłatę kwoty pieniężnej potrzebnej do pokrycia lub uzupełnienia zachowku. Z prawa do zachowku wypływają różne uprawnienia. Roszczenie o zapłatę kwoty pieniężnej potrzebnej do pokrycia lub uzupełnienia zachowku jest jednym z tych uprawnień, ale nie jedynym (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 20 grudnia 2018 r. o sygn. VI ACa 1108/17).

O powstaniu na rzecz uprawnionego do zachowku roszczenia przeciwko spadkobiercy o pokrycie lub uzupełnienie zachowku rozstrzyga tylko to, czy otrzymał on w całości należny mu zachowek w postaci powołania do spadku, zapisu lub uczynionej przez spadkobiercę na jego rzecz darowizny (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 4 grudnia 2014 r., o sygn. I ACa 1223/14).

Jak za zachowek odpowiadają poszczególne podmioty?

Jeśli dany spadkobierca jest zobowiązany do zapłaty zachowku, ale jednocześnie jest sam uprawniony do zachowku, to jego odpowiedzialność ogranicza się tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. Taka osoba korzysta względem roszczeń pozostałych osób uprawnionych do zachowku z ochrony polegającej na ograniczeniu jego odpowiedzialności za zachowki.

Za zachowek odpowiadają również: zapisobierca windykacyjny, obdarowany, fundacja rodzinna, której fundusz założycielski doliczono do spadku, a także osoba, która w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, otrzymała mienie doliczone do spadku. Odpowiedzialność kształtuje się w ten sposób, że jeśli uprawniony nie może otrzymać od spadkobiercy należnego mu zachowku, może on żądać od wskazanych podmiotów sumy pieniężnej, potrzebnej do uzupełnienia zachowku.

Wskazane podmioty są obowiązane do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia, które jest skutkiem czynności spadkodawcy.

Jeśli osoba, będąca zapisobiercą windykacyjnym, obdarowanym lub osobą,  która w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, otrzymała mienie doliczone do spadku sama jest uprawniona do zachowku, to ponosi ona odpowiedzialność względem innych uprawnionych do zachowku tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jej własny zachowek. Te osoby mogą zwolnić się od obowiązku zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku, jeśli wydadzą, odpowiednio – przedmiot zapisu, przedmiot darowizny, mienie.

Odpowiedzialność spadkobiercy za zapisy i polecenia

Jeżeli uprawniony do zachowku jest także powołany do dziedziczenia, to ponosi on odpowiedzialność za zapisy zwykłe i polecenia tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej wartość udziału spadkowego, który stanowi podstawę do obliczenia należnego uprawnionemu zachowku.

Wskazany mechanizm polega na określeniu ochronnego limitu, zapewniającego uprawnionemu do zachowku należną korzyść, ponieważ jego odpowiedzialność za zapisy zwykłe i polecenia lub za dalsze zapisy i polecenia powstaje dopiero wtedy, gdy uzyskana korzyść przekracza wyliczony na podstawie limit. Warto zauważyć, że limit ten wyznacza wartość udziału spadkowego, który stanowi podstawę do obliczenia należnego uprawnionemu zachowku, a nie wartość substratu zachowku, ani też ostateczna kwota zachowku.

Instytucja zmniejszenia zapisów i poleceń

Polega ona na tym, że spadkobiercy, którzy są zobowiązani do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku mogą żądać stosunkowego zmniejszenia zapisów zwykłych i poleceń.

Ta regulacja służy rozłożeniu pomiędzy spadkobierców, a zapisobierców zwykłych i beneficjentów polecenia ciężaru ekonomicznego zaspokojenia roszczeń o zachowek. Realizacja roszczenia o zmniejszenie zapisu lub polecenia jest niezależna od tego, czy zapis zwykły lub polecenie zostały już wykonane.

Jak w takim razie wygląda to zmniejszenie?

Zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń następuje w stosunku do ich wartości, chyba że z treści testamentu wynika odmienna wola spadkodawcy. Jeśli zmniejszamy zapis zwykły, który był obciążony dalszym zapisem lub poleceniem, dalszy zapis lub polecenie podlega stosunkowemu zmniejszeniu.

Jeśli dany spadkobierca, zobowiązany do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku sam jest uprawniony do zachowku, może on żądać zmniejszenia zapisów zwykłych i poleceń w takim stopniu, żeby pozostał mu jego własny zachowek.

Jeżeli zapisobierca sam jest uprawniony do zachowku, zapis zwykły uczyniony na jego rzecz podlega zmniejszeniu tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.

Jeżeli zmniejszeniu podlega zapis zwykły, którego przedmiot nie da się podzielić bez istotnej zmiany lub bez znacznego zmniejszenia wartości, zapisobierca może żądać całkowitego wykonania zapisu, uiszczając odpowiednią sumę pieniężną.

Przedawnienie zachowku

Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu.

Roszczenia o uzupełnienie zachowku do przeciwko każdemu z podmiotów przedawniają się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku.

Podsumowanie

Różne bywają relacje rodzinne. Bliscy mogą być wyłączeni z dziedziczenia poprzez nieujęcie w testamencie. Jednakże sporządzając taki testament należy pamiętać, że prawie na pewno będą oni domagać się zachowku – i to prawdopodobnie w procesie sądowym. Zatem jeżeli naprawdę chcemy, aby jakaś bliska nam osoba nie otrzymała od nas ani złotówki – zadbajmy o uznanie jej za niegodną dziedziczenia lub wydziedziczmy ją w testamencie. W innym przypadku dostanie prawdopodobnie połowę lub 2/3 swojego udziału testamentowego w spadku.

Źródła:

• Ustawa z dnia z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny,
• Balwicka-Szczyrba Małgorzata, Sylwestrzak Anna, Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany,
• wyrok SN z dnia 23 marca 2018 r., I CSK 424/17,
• postanowienie SN z dnia 28 października 2022 r., I CSK 2901/22,
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 14 września 2020 r., I ACa 49/19,
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 14 października 2020 r., V ACa 661/17,
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 20 grudnia 2018 r., VI ACa 1108/17,
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 4 grudnia 2014 r., I ACa 1223/14.