Niegodność dziedziczenia – przesłanki oraz nowe przepisy
Niektóre osoby nie zawsze są mile widziani w kręgu spadkobierców. W niniejszym artykule dowiesz się w jaki sposób nie dopuścić do dziedziczenia osoby, która nagannie traktowała spadkodawcę lub próbowała sfałszować postępowanie spadkowe.
Omawiana instytucja uregulowana jest w artykule 928 Kodeksu cywilnego. Instytucja ta ma na celu niedopuszczenie do osiągania korzyści ze spadku osoby, która zachowywała się nagannie wobec samego spadkodawcy lub bezprawnie dążyła do wywarcia wpływu na porządek dziedziczenia. Z jednej strony ta regulacja ma chronić osobę spadkodawcy, z drugiej ma stanowić sankcję piętnującą naganne postępowanie.
Jak stwierdził Sąd Apelacyjny w Warszawie w orzeczeniu z dnia 15 kwietnia 2021 r. o sygn. akt VI ACa 783/19„Niegodność dziedziczenia może być orzeczona w sytuacjach wyjątkowych, kiedy postępowanie spadkobiercy jest tak dalece naganne, że uzasadnia odsunięcie go od dziedziczenia po określonym spadkodawcy i traktowanie tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Zachowanie spadkobiercy, nawet sprzeczne z powszechnie przyjętymi obyczajami i z tego względu ocenianie ujemnie, nie może stanowić przyczyny uznania za niegodnego, jeżeli nie wyczerpuje dyspozycji art. 928 § 1 k.c.”
W świetle wspomnianego przepisu, spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, jeśli:
- dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy,
- podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności,
- umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego,
Z dniem 15 listopada 2023 r. weszła w życie nowelizacja Kodeksu cywilnego, która dodała dwie nowe przesłanki, które mogą być powodem do uznania przez sąd niegodnym dziedziczenia.
- uporczywe uchylanie się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową,
- uporczywe uchylanie się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka.
Zmiany te należy traktować pozytywnie – ciężko wyobrazić sobie, że do spadku powołana ma być osoba, która nie interesuje się spadkodawcą, mimo orzeczonego obowiązku alimentacyjnego czy nie opiekuje się nią, mimo takiego obowiązku.
Jaki jest skutek uznania za niegodnego?
Osoba uznana za niegodną jest wyłączona z dziedziczenia poprzez przyjęcie pewnej fikcji prawnej – spadkobiercę niegodnego traktuje się tak, jak gdyby nie dożył otwarcia spadku. Jeżeli uznanie za niegodnego nastąpiło już po objęciu przez niego majątku spadkowego, powinny nastąpić rozliczenia pomiędzy nim a rzeczywistymi spadkobiercami.
Jak doprowadzić do uznania kogoś za niegodnego dziedziczenia?
Po pierwsze, trzeba podkreślić, że uznanie danego spadkobiercy za niegodnego nie następuje z mocy prawa wraz z dopuszczeniem się nagannego czynu. O tej kwestii orzeka sąd konstytutywnym wyrokiem. Sam „niegodny” czyn nie wyłącza więc od dziedziczenia osoby, która się go dopuściła, jeśli nie zostanie wszczęte w tym przedmiocie odpowiednie postępowanie zakończone prawomocnym wyrokiem. Postępowanie wszczyna się poprzez wniesienie pozwu do właściwego sądu.
Uznania spadkobiercy za niegodnego może żądać każdy, kto ma w tym interes. Taki interes będzie miał, przykładowo, potencjalny spadkobierca, który na skutek uwzględnienia jego powództwa dojdzie do dziedziczenia lub będzie dziedziczył większym stopniu niż miałoby to miejsce przy dziedziczeniu w zbiegu ze spadkobiercą niegodnym (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 21 stycznia 2019 r. o sygn. I ACa 576/12).
Istnieje termin na wytoczenie powództwa o uznanie spadkobiercy za niegodnego – jest to jeden rok od dnia, w którym powód dowiedział się o przyczynie niegodności, nie później jednak niż przed upływem lat trzech od otwarcia spadku.
Uznanie za niegodnego a przebaczenie
Zdarzają się przypadki kiedy skłócone osoby się godzą i sobie przebaczają – doszło do takiej sytuacji, to spadkobierca nie może zostać uznany za niegodnego dziedziczenia. Przebaczenie nie jest czynnością prawną, w związku z czym do skutecznego dokonania przebaczenia nie jest konieczne posiadanie przez spadkodawcę zdolności do czynności prawnych, a jedynie posiadanie dostatecznego rozeznania co do okoliczności, które uzasadniają uznanie za niegodnego. Spadkodawca nie może przebaczyć „na przyszłość” – przebaczenie może nastąpić dopiero po zaistnieniu przesłanki niegodności. Gdyby spadkobierca dopuścił się kilku zachowań nagannych, to do wyłączenia niegodności konieczne jest, aby spadkodawca przebaczył wszystkie te zachowania (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 21 października 2016 r. o sygn. I ACa 1365/15).
Niegodność dziedziczenia a wydziedziczenie
Powyższe instytucje są często ze sobą mylone. Pierwsza z nich została omówiona w niniejszym artykule. Nie ma w niej znaczenia czy jest to dziedziczenie ustawowe czy testamentowe. Druga to po prostu prawo spadkodawcy do pozbawienia w testamencie zstępnych, małżonka lub rodziców zachowku. Istnieją konkretne przesłanki, które spadkobierca musi spełnić, aby został pozbawiony zachowku. O samej instytucji zachowku jak i o wydziedziczeniu przeczytasz w poniższym artykule:
Komu przysługuje zachowek? Czyli o pominięciu w testamencie
Podsumowanie
Śmierć bliskich jest tragedią, po której ciężko się pozbierać. Zdarzają się sprawy, gdzie ból po utracie zmarłych potęguje naganne postępowanie jednego z krewnych. Prawo spadkowe wprowadza instytucję niegodności dziedziczenia w celu ochrony zarówno spadkodawcy jak i spadkobierców – nie powinna osiągać żadnych korzyści majątkowych osoba, która dopuściła się nagannego zachowania przeciwko spadkodawcy, a także kiedy mataczyła przy testamencie. Jeżeli potrzebujesz pomocy przy sporządzeniu pozwu o uznanie spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia – zapraszamy do wypełnienia formularza kontaktowego.
