Każdy się rodzi i każdy umiera. W ciągu życia gromadzimy majątek – jedni większy, drugi mniejszy. Jedni zostawiają po sobie długi, inni nie. O fakcie oraz tytule swojego powołania do spadku dowiadujemy się zazwyczaj bezpośrednio po śmierci bliskiego. Jednakże są sytuacje, kiedy taką wiadomość pozyskujemy po kilku miesiącach. Spadki dzielone są nawet po kilku latach. W tym artykule przeczytasz o podstawach spadkobrania, czyli czym jest spadek, co zawiera, kto może dziedziczyć, w jaki sposób uczestniczyć w postępowaniu.
Prawo spadkowe reguluje Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zaczynając od początku – czym w ogóle jest spadek? Spadek to prawa i obowiązki zmarłego, które przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób (spadkobierców). Zazwyczaj w skład masy spadkowej wchodzą nieruchomości oraz ruchomości. Niepożądane natomiast są długi i niespłacone zobowiązania.
Co nie wchodzi w skład spadku?
Do spadku nie należą jednak prawa i obowiązki zmarłego:
· ściśle związane z jego osobą – te prawa i obowiązki gasną wraz ze śmiercią spadkodawcy, np. służebność osobista,
· przechodzące na określone osoby niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami, np. zapis windykacyjny,
· o charakterze niemajątkowym, np. prawa osobiste, które służą do ochrony dóbr osobistych,
· o charakterze prawnokarnym, np. na spadkodawcę nałożono karę grzywny – spadkobierca nie ma obowiązku jej płacić,
· o charakterze prawnoadministracyjnym, np. prawa i obowiązki wynikające z pozwolenia na broń, które posiadał spadkodawca,
· o charakterze prawnofinansowym, np. prawo do świadczeń emerytalnych.
Kto może być spadkobiercą, a kto spadkodawcą?
Spadkodawcą jest zmarła osoba fizyczna, nie może być nim żaden inny podmiot prawa. Analogiczne skutki do śmierci spadkodawcy wywołuje postanowienie o uznaniu go za zmarłego.
Z kolei spadkobiercą może być osoba fizyczna, osoba prawna, jak również ułomna osoba prawna. Spadkobiercą nie może być jednak osoba fizyczna, która nie żyje w chwili otwarcia spadku, ani osoba prawna, która w tym czasie nie istnieje.
Jeśli chodzi o nasciturusa, czyli dziecko poczęte, ale jeszcze nieurodzone, to może być ono spadkobiercą, ale tylko pod warunkiem, że urodzi się żywe.
Warto wskazać, że jeśli w testamencie jako spadkobierca została ustanowiona fundacja lub fundacja rodzinna, to może ona dziedziczyć tylko jeśli zostanie wpisana do rejestru w ciągu dwóch lat od ogłoszenia testamentu.
Kiedy spadkobierca nabywa spadek?
Zgodnie z Kodeksem cywilnym, spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku, zaś sam spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a więc to chwila śmierci decyduje o tym, kto zostanie spadkobiercą. Przez śmierć rozumie się śmierć pnia mózgu danej osoby.
Nabycie spadku nie jest uzależnione ani od złożenia przez spadkobiercę oświadczenia o przyjęciu spadku, ani od uzyskania przez niego orzeczenia odpowiedniego organu państwowego, następuje z mocy prawa. Nabycie spadku ma miejsce także w sytuacji, gdy spadkobierca nie ma świadomości, że nastąpiła śmierć spadkodawcy (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 30 września 2015 r., o sygn. akt I ACa 799/15).
Sposoby dziedziczenia – dziedziczenie testamentowe oraz dziedziczenie ustawowe
Istnieją dwa zasadnicze sposoby dziedziczenia: dziedziczenie testamentowe oraz dziedziczenie ustawowe. Dziedziczenie testamentowe ma zastosowanie, jeżeli zmarły pozostawił ważny testament. Dziedziczenie testamentowe wchodzi w grę w przypadku braku testamentu. W zależności od sposobu dziedziczenia mogą różnić się udziały spadkowe. Niezależnie jednak od sposobu – najbliższa rodzina, czyli małżonek oraz dzieci, nawet jeżeli będą wyłączeni od dziedziczenia – będzie im przysługiwał zachowek. Ten artykuł jednak obejmuje jedynie wstęp do dziedziczenia, czyli ogólne omówienie przepisów prawa regulujących podstawy spadkobrania.
O dziedziczeniu testamentowym więcej przeczytasz tutaj:
Testament i jego rodzaje – wiedza w pigułce
O dziedziczeniu ustawowym, jaki jest krąg spadkobierców, jaki procent dziedziczą dzieci spadkodawcy dowiesz się tutaj:
Dziedziczenie ustawowe – czyli co w przypadku kiedy nie ma testamentu
Natomiast o procedurze cywilnej w sprawach spadkowych jak i o tym czy lepiej skorzystać z pomocy notariusza czy spróbować swoich sił w sądzie- przeczytasz tutaj:
Stwierdzenie nabycia spadku, akt poświadczenia dziedziczenia, dział spadku, czyli szczegółowo jak formalnie uregulować sprawy po zmarłym.
Przyjąć spadek czy odrzucić?
Mimo nabycia spadku w dniu jego otwarcia, nie jest tak, że spadek otrzymuje się niezależnie od woli spadkobiercy. Spadkobierca, po dowiedzeniu się o powołaniu do dziedziczenia ma 3 zasadnicze możliwości:
· przyjąć spadek wprost
· przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza
· odrzucić spadek
Zasadą jest niepodzielność przyjęcia lub odrzucenia spadku. Oznacza to, że spadek można przyjąć lub odrzucić tylko w całości.
Jeśli spadkobierca zdecyduje się przyjąć spadek, to musi mieć na uwadze fakt, że odpowiada również za długi spadkowe. Ta odpowiedzialność różni się w zależności od tego, czy jest to przyjęcie proste czy przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza. Spadkobierca, który przyjął spadek wprost ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe bez ograniczenia. Dlatego bardzo nierozsądnie jest przyjmować spadek wprost. W każdym przypadku. Niezależnie od zaufania jakim darzyliśmy zmarłą osobę, niezależnie od tego, że wydaje nam się, że zmarły nie miał przed nami tajemnic – nie przyjmujmy spadku wprost – może to stworzyć wiele problemów w przyszłości, jeśli okaże się, że zmarły miał długi.
Natomiast jeśli spadkobierca przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza – odpowiada za długi spadku tylko do wysokości stanu czynnego spadku, ustalonego w spisie inwentarza (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 czerwca 1977 r. o sygn. III CRN 102/77). Oznacza to, że jeżeli długi spadkodawcy okażą się tak duże, że przewyższą wartość spadku – nie poniesiemy za nie odpowiedzialności – „oddamy” spadek i wyjdziemy na zero. W związku z powyższym, zdecydowanie korzystniejszym dla spadkobiercy rozwiązaniem jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.
Co ciekawe, spadkobierca powołany do spadku zarówno z mocy testamentu, jak i z mocy ustawy może spadek odrzucić jako spadkobierca testamentowy, a przyjąć spadek jako spadkobierca ustawowy.
Postępowanie spadkowe – sąd czy notariusz?
W obu przypadkach należy złożyć odpowiednie oświadczenie. Oświadczenie to może być złożone przed notariuszem jak i przed sądem. Akt notarialny traktuje się za szybszy, lecz niekoniecznie tańszy. Oświadczenie może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.
Dowiedzenie się o tytule powołania należy interpretować w zależności od tego, czy mamy do czynienia z dziedziczeniem na podstawie ustawy czy testamentu. Jeśli w grę wchodzi dziedziczenie ustawowe, to spadkobierca dowiaduje się o tytule swojego powołania, gdy dotrze do niego wiadomość o śmierci spadkodawcy. Natomiast w przypadku dziedziczenia testamentowego, spadkobierca dowiaduje się o tytule powołania w momencie dowiedzenia się, że został sporządzony testament i że został on w tym testamencie uwzględniony.
Przyjmuje się, że oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jest złożone w terminie, gdy przed jego upływem spadkobierca złoży je przed notariuszem albo gdy przed upływem tego terminu do sądu spadku lub sądu właściwego dla miejsca pobytu (ewentualnie zamieszkania) składającego oświadczenie wpłynie wniosek o jego przyjęcie przez sąd.
Jeżeli złożenie oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku wymaga zezwolenia sądu, bieg tego terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tym przedmiocie.
Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku można złożyć ustnie lub na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym. Ustawa przewiduje również pełnomocnictwo do jego złożenia.
Wspomniane oświadczenie nie może być złożone pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu, inaczej jest nieważne.
Trzeba podkreślić, że oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku nie może być odwołane. Przyjęcie spadku wywołuje także pewne obowiązki majątkowe, które musi wykonać spadkobierca (zapis zwykły oraz zapis windykacyjny). W związku z tym warto taką decyzję dobrze przemyśleć.
Jaki jest skutek odrzucenia spadku?
Spadkobierca, który są powołani do dziedziczenia odrzucą spadek zostają wyłączeni od dziedziczenia. Traktuje się ich tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku. Natomiast ich część przypada dzieciom. Wtedy rodzice powinni odrzucić spadek w imieniu dzieci. Jeżeli tego nie zrobią – dzieci mogą odpowiadać za długi spadkowe w Ty będziesz zapewne potrzebował porady prawnej w jaki sposób Twoje dziecko ma uniknąć odpowiedzialności.
Zgodnie z poglądem Sądu Najwyższego „Odrzucenie spadku powoduje utratę praw dziedzica do spadku, do ogółu aktywów i pasywów bez względu na to, czy w chwili zrzeczenia się były one ujawnione w postępowaniu spadkowym” (zob. orzeczenie SN z dnia 24 maja 1932 r. o sygn. R. 280/32).
Instytucja transmisji
Jest to pewna dodatkowa możliwość w zakresie przyjęcia lub odrzucenia spadku. Polega ona na tym, że jeśli spadkobierca zmarł nie złożywszy oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, a nie upłynął jeszcze termin do złożenia tego oświadczenia, to mogą tego dokonać spadkobiercy tej zmarłej osoby.
Termin do złożenia tego oświadczenia nie może się skończyć wcześniej niż termin do złożenia oświadczenia co do spadku po zmarłym spadkobiercy.
Należy jednak podkreślić, że zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 19 kwietnia o sygn.IV CSK 354/11 „Instytucja transmisji nie ma zastosowania, jeżeli spadkobierca skutecznie złożył przed śmiercią oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku”.
Czy odrzucenie spadku jest zawsze skuteczne?
Nie jest, ustawodawca wprowadził specjalny przepis chroniący interesy wierzycieli spadkobiercy.
Jeśli bowiem spadkobierca odrzucił spadek z pokrzywdzeniem wierzycieli, to każdy z nich może żądać, żeby odrzucenie spadku zostało uznane za bezskuteczne w stosunku do niego. Taka możliwość wierzyciela istnieje tylko wtedy, gdy jego wierzytelność w stosunku do spadkobiercy istniała w chwili odrzucenia spadku.
W doktrynie przyjmuje się, że czynnością zmierzającą do pokrzywdzenia wierzycieli spadkobiercy jest odrzucenie spadku obejmującego aktywa wyższe od pasywów, dokonane przez spadkobiercę niewypłacalnego. To pokrzywdzenie nastąpi niezależnie od tego, jakimi motywami kierował się odrzucający spadek spadkobierca.
Wierzyciel może żądać uznania odrzucenia spadku za bezskuteczne w ciągu sześciu miesięcy od chwili, w której dowiedział się o odrzuceniu spadku, jednak nie później niż przed upływem trzech lat od odrzucenia spadku.
Jeśli uzna się oświadczenie spadkobiercy o odrzuceniu spadku za bezskuteczne, to skutkiem tego jest jedynie tzw. bezskuteczność względna, która wywołuje skutki prawne jedynie w stosunku do wierzyciela, który odrzucenie spadku zaskarżył (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 20 lutego 2015 r. o sygn. I ACa 973/14).
Podsumowanie
Przepisy dotyczące spadkobrania nie są długie, nie jest ich także dużo. Jednakże są niezwykle skomplikowane i stanowią główny trzon działalności niejednej kancelarii notarialnej. Jeżeli z niniejszego artykułu nie uzyskałeś odpowiedzi na swoje pytania – przeczytaj artykuły szczegółowe z zakresu prawa spadkowego lub skontaktuj się z nami w celu udzielenia porady prawnej.
Źródła:
· Ustawa z dnia z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks Cywilny,
· Balwicka-Szczyrba Małgorzata, Sylwestrzak Anna, Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany,
· Fras Mariusz, Habdas Magdalena, Kodeks cywilny. Komentarz. Tom VI. Spadki (art. 922-1087)
· Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 czerwca 1977 r., III CRN 102/77,
· Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 1932 r., R. 280/32),
· Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 kwietnia o sygn.IV CSK 354/11,
· Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 30 września 2015 r., I ACa 799/15,
· Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 15 kwietnia 2021 r., VI ACa 783/19,
· Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 21 stycznia 2019 r., I ACa 576/12,
· Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 21 października 2016 r., I ACa 1365/15,
· Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 20 lutego 2015 r. o sygn. I ACa 973/14.
