Oszustwo – każdy może stać się jego ofiarą. W dzisiejszych czasach kreatywność oszustów nie zna granic. Wymyślają coraz to nowe metody, aby wyłudzić jak najwięcej od swoich ofiar. Najpopularniejsze z nich to choćby metoda „na wnuczka”, „na policjanta”, czy „na pracownika banku”. Oczywiście bardzo popularne są również oszustwa w obrocie gospodarczym, które występują pomiędzy kontrahentami, a wynikają choćby z niewywiązywania się z zawartych umów a także oszustwa na takich portalach jak OLX. Jakie są znamiona przestępstwa, kto może być sprawcą przestępstwa, jak można udowodnić oszustwo a także jakie mogą być jego konsekwencje – dowiesz się tego czytając poniższy artykuł.
Czym jest oszustwo – przepis art. 286 kodeksu karnego?
Oszustwo jest potocznie nazywane wyłudzeniem. Zostało stypizowane w art. 286 kodeksu karnego. Oszustwo jest jednym z przestępstw przeciwko mieniu. Regulacja tego przestępstwa, przewidziana w polskim prawie karnym ma za zadanie chronić majątek osoby pokrzywdzonej. W doktrynie podkreśla się, że chodzi o ochronę wszelkich aktywów osoby pokrzywdzonej.
Zgodnie z art. 286 § 1 kodeksu karnego „Kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8”. Rozłóżmy ten przepis na czynniki pierwsze.
Przestępstwo oszustwa a umyślność sprawcy
Tego przestępstwa nie można popełnić nieumyślnie, czy choćby w zamiarze ewentualnym. Aby przypisać komuś sprawstwo oszustwa, trzeba wykazać, że sprawca obejmował swoją świadomością i zamiarem bezpośrednim kierunkowym wprowadzenie w błąd innej osoby (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 2023 r., o sygn. I KK 508/22). Jeżeli jeden z elementów działania sprawcy nie jest objęty świadomością – nie ma oszustwa. Nie można również mówić o oszustwie, kiedy sprawca nie chce wprost zrealizować któregoś ze znamion, a tylko się na nie godzi – również nie ma oszustwa (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2022 r., o sygn. I KA 13/22). I to jest największy problem prokuratury – udowodnić zamiar bezpośredni.
Zachowanie sprawcy oszustwa może przybierać różne formy:
Wprowadzenie w błąd
Polega ono na tym, że sprawca wywołuje u ofiary mylne wyobrażenia o rzeczywistości, również poprzez działanie osób trzecich, które często są wykorzystane przez sprawcę i nieświadome swojego udziału w przestępstwie oszustwa, nie ma znaczenia, czy pokrzywdzony mógł błędu uniknąć. Aby mówić o błędzie w tym przypadku, musi on dotyczyć takiego wycinka rzeczywistości, który jest istotny z punktu widzenia decyzji o rozporządzeniu mieniem).
Wyzyskanie błędu
Polega na tym, że w chwili podjęcia zachowania przez sprawcę ofiara mylnie oceniała jakiś wycinek rzeczywistości, mający wpływ na jej decyzję, a sprawca wykorzystał ten błąd na użytek swojego działania),
Wyzyskaniu niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania
Ta niezdolność to brak możliwości racjonalnej oceny decyzji, które pokrzywdzona osoba podejmuje, przy czym źródło tej niezdolności jest obojętne, a również sam sprawca może spowodować tę niezdolność, a następnie ją wykorzystać).
Zaniechanie
Co ciekawe, wprowadzenie w błąd może mieć postać zarówno działania, jak i zaniechania. Przykładowo, sprawca może przedstawiać pokrzywdzonemu ofertę kupna domu, którego nie jest wcale właścicielem, ale może też zatajać przed pokrzywdzonym istotne informacje dotyczące obciążeń tego domu, nawet jeśli jest jego właścicielem.
Inny przykład podziału zachowań mogących wprowadzać w błąd można wskazać w przypadku oszustw w transakcjach handlowych. Sprawca, będący przedsiębiorcą, zawiera umowę sprzedaży samochodu dostawczego z drugim przedsiębiorcą, jednak od samego początku nie ma zamiaru wywiązać się ze swojej części umowy – jest to oszustwo poprzez działanie sprawcy. Z kolei jako przykład zaniechania można przytoczyć sytuację, w której jeden z przedsiębiorców świadomie i z premedytacją ukrywa obciążające swoją firmę fakty, takie jak ogromne zadłużenie. W praktyce często zdarzają się sytuacje, gdzie przedsiębiorcy ukrywają swoją faktyczną kondycję finansową i zawierają nowe transakcje, wiedząc, że nie będą mogli się z nich wywiązać. Przykładowo osoba A kupuje od osoby B towaru za 50 000 zł w sytuacji kiedy osoba A ma dużo długów i wie, że będzie miał problem z zapłatą za towar. Przez takie zachowanie osoba A może zostać uznana winną popełnienia przestępstwa oszustwa.
Skutek popełnienia przestępstwa oszustwa
Oszustwo jest przestępstwem materialnym, a więc o odpowiedzialności karnej sprawy decyduje również skutek jego działania. Aby mówić o oszustwie, musi nastąpić skutek w postaci niekorzystnego rozrządzenia mieniem, przy czym między zachowaniem sprawcy a wskazanym skutkiem, musi istnieć związek przyczynowy (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 5 kwietnia 2023 r., o sygn. II AKa 175/22). Warto jednak wspomnieć, że za niekorzystne rozrządzenie mieniem nie można uznać podjęcia przewidzianych przez prawo czynności, zmierzających do dochodzenia roszczeń cywilnych na drodze sądowej (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2022 r., o sygn. III KK 191/22).
Dla przypisania komuś przestępstwa oszustwa, konieczne jest ustalenie, że gdyby osoba dokonująca rozporządzenia mieniem nie pozostawała pod wpływem błędu, nie dokonałaby takiego rozporządzenia (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 2023 r., o sygn. I KK 24/22).
Warto też dodać, że doprowadzenie do niekorzystnego rozporządzenia mieniem jest karalne, gdy sprawca obejmuje swą świadomością to, że wprowadza w błąd inną osobę albo wyzyskuje błąd i jednocześnie chce wypełnienia tych znamion (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 29 marca 2023 r., o sygn. II AKa 4/23).
Uznaje się, że przestępstwo oszustwa jest dokonane właśnie z chwilą niekorzystnego rozporządzenia mieniem, przy czym za tę chwilę uznaje się przyjęcie przez ofiarę albo nałożenia na nią zobowiązania, a nie sam moment jego realizacji (zob. wyrok Sądu Okręgowego w Siedlcach z dnia 19 lipca 2022 r., o sygn. II Ka 366/22).
W celu osiągnięcia korzyści majątkowej…
Kolejną cechą oszustwa jest cel sprawcy w postaci uzyskania korzyści majątkowej. Aby mówić o oszustwie, sprawca nie musi wcale osiągnąć korzyści majątkowej, wystarczy, że swoim zachowaniem (działaniem lub zaniechaniem) do niej dąży. Jak należy zatem zdefiniować to pojęcie? Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie, wyrażonym w wyroku z dnia z dnia 8 lutego 2023 r., o sygn. II AKa 259/20 „Istota korzyści majątkowej polega na polepszeniu sytuacji materialnej sprawcy i może to być nawet czasowe, przejściowe polepszenie tej sytuacji (…) w przypadku przestępstwa oszustwa wiąże się ona z jakąkolwiek poprawą sytuacji majątkowej sprawcy lub innej osoby, przejawiającej się choćby w krótkotrwałym lecz bezprawnym korzystaniu z cudzego mienia”. Jest to więc bardzo szerokie pojęcie.
Bezprawnie zabrana rzecz
W myśl art. 286 § 2 k.k, karze od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności podlega również ten, kto żąda korzyści majątkowej w zamian za zwrot bezprawnie zabranej rzeczy. Chodzi oczywiście o rzecz ruchomą, przy czym wartość tej rzeczy nie ma znaczenia dla penalizacji czynu. Rzecz ma być bezprawnie zabrana, a więc nielegalnie, w sposób naruszający porządek prawny. Takim zachowaniem może być np. bezprawne zabranie rzeczy ruchomej przez funkcjonariuszy policji. Jeśli zatem funkcjonariusz policji zażąda korzyści majątkowej (dla siebie lub dla innej osoby) w zamian za zabraną bezprawnie w trakcie przeszukania rzecz ruchomą, to popełni to przestępstwo.
Omawiane przestępstwo jest dokonane z chwilą zgłoszenia żądania i dotarcia tego żądania do adresata, nie ma znaczenia, czy pokrzywdzony otrzymał ostatecznie bezprawnie zabraną rzecz.
Wypadek mniejszej wagi
Wypadek mniejszej wagi to typ uprzywilejowany przestępstwa oszustwa, w związku z czym łagodniej karany. W tym przypadku sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.
Ustawodawca nie zdefiniował jednak samego pojęcia „wypadku mniejszego wagi”, sąd w każdej sprawie indywidualnie stwierdza, czy zachodzi taki przypadek. Podkreśla się, że w takich rozważaniach należy wziąć pod uwagę zarówno stopień społecznej szkodliwości czynu, jak i stopień winy sprawcy. Istotne znaczenie mają także : rodzaj dobra, w które godzi przestępstwo, zachowanie się i sposób działania sprawcy, użyte środki, charakter i rozmiar szkody wyrządzonej lub grożącej dobru chronionemu prawem, czas, miejsce i inne okoliczności popełnienia czynu oraz odczucie szkody przez pokrzywdzonego.
Obowiązek naprawienia szkody przez sprawcę
Szkoda pokrzywdzonego omawianym czynem zabronionym nie należy już do znamion oszustwa. O obowiązku jej naprawienia, dopiero później orzeka sąd. Podkreśla się, że wartość mienia, którym niekorzystnie rozporządzono, nie musi być taka, jak wartość wyrządzonej szkody, co ma przełożenie na kwotę zasądzanego obowiązku naprawienia szkody (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 lipca 2023 r., o sygn. III KK 123/22).
Jeśli sprawca z własnej woli naprawił szkodę w całości, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia.
Niewykonanie zobowiązania w terminie a oszustwo
Często zdarza się, że dłużnicy opóźniają się ze spłatą swoich zobowiązań, np. rat zaciągniętego kredytu. W związku z tym powstaje pytanie, czy takie opóźnienie może być już uznane za próbę oszusta? Jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 listopada 1980 r., o sygn. III KR 355 „okoliczność, że dłużnik opóźnia się w spełnieniu świadczenia na rzecz wierzyciela (tj. zaspokojeniu jego roszczeń), sama w sobie nie dowodzi tego, iż dłużnik nie miał zamiaru wywiązać się z określonego zobowiązania”. Również sam fakt istnienia zadłużenia w chwili dokonywania np. kolejnej transakcji z odroczonym terminem płatności, nie może być jedynym czynnikiem przesądzającym o zamiarze dokonania oszustwa (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 1997 r., o sygn. II KKN 64/97).
Jednak z drugiej strony należy pamiętać, że spłata długu także nie wyklucza istnienia zamiaru dokonania oszustwa (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 15 kwietnia 1998 r., o sygn. II AKa 54/98). Oczywiście tego rodzaju sytuacje należą w praktyce do rzadkości, ale nie można ich w całości wykluczyć.
Tryb ścigania oszustów i jaka kara grozi za popełnienie czynu z art. 286 k.k.
Co do zasady, ściganie sprawców oszustwa następuje z urzędu. Jeśli jednak oszustwo zostało popełnione na szkodę osoby najbliższej sprawcy, ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego. Po złożeniu takiego wniosku, postępowanie dalej toczy się z urzędu. Za to przestępstwo grozi albo od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności albo w przypadku mniejszej wagi do 2 lat pozbawienia wolności.
Od jakiej kwoty i po jakim czasie można zgłosić oszustwo?
Ustawodawca nie wprowadził żadnej minimalnej kwoty, a więc nawet jeśli zostało się oszukanym na małą kwotę, np. 200 zł, to można to zgłosić. Co do czasu, to generalnie im szybciej, tym lepiej, ponieważ im szybciej organy przyjmą zgłoszenie, tym więcej będą miały szans na wykrycie i ujęcie sprawcy. Należy jednak pamiętać o instytucji przedawnienia karalności czynu.
Podsumowanie – w czym pomoże Ci adwokat?
Jeżeli zostałeś oszukany – warto działać szybko. Jeżeli nie wiesz co zrobić – zgłoś się po pomoc prawną. Adwokat lub radca prawny pomoże Ci przede wszystkim sporządzić zawiadomienie do organów ścigania na podstawie którego podejmą postępowanie i może odzyskają Twoje pieniądze.
· Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny,
· Konarska-Wrzosek Violetta, Kodeks karny. Komentarz,
· Stefański 2023, wyd. 6/Oczkowski – komentarz do art. 286 kk,
· postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 2023 r., I KK 508/22,
· wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2022 r., I KA 13/22,
· wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 1980 r., III KR 355,
· wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 1997 r., II KKN 64/97,
· wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 lipca 2023 r., III KK 123/22,
· postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2022 r., III KK 191/22,
· wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 2023 r., I KK 24/22,
· wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 5 kwietnia 2023 r., II AKa 175/22,
· wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 29 marca 2023 r., II AKa 4/23,
· wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 15 kwietnia 1998 r., o sygn. II AKa 54/98,
· wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 8 lutego 2023 r., II AKa 259/20,
· wyrok Sądu Okręgowego w Siedlcach z dnia 19 lipca 2022 r., II Ka 366/22.
