Czym jest polecenie testamentowe?
Polecenie testamentowe jest instytucją uregulowaną w art. 982 kodeksu cywilnego. Dalsze przepisy stanowią art. 983, 984 oraz 985 k.c. Spadkodawca może w testamencie nałożyć na spadkobiercę lub zapisobiercę obowiązek oznaczonego działania lub zaniechania, nie czyniąc nikogo wierzycielem. Jeśli korzyść z wykonania polecenia ma przypaść danej osobie, nie zyskuje ona statusu wierzyciela, ale jest beneficjentem polecenia.
Zgodnie z ogólnymi zasadami prawa cywilnego, polecenie jest nieważne, jeśli jest niemożliwe do wykonania, a także jeżeli jest sprzeczne z ustawą albo ma na celu jej obejście lub jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Nieważność polecenia nie powoduje nieważności całego testamentu, chyba że z okoliczności wynika, że bez polecenia testament nie zostałby sporządzony.
Regulacja ustawowa dotycząca polecenia nie zawiera zakazu ustanawiania polecenia pod warunkiem lub z zastrzeżeniem termin, w związku z czym przyjmuje się, że polecenia zawierające warunek lub termin są ważne i skuteczne.
Co może być zawarte w treści polecenia testamentowego?
Polecenie mieści w sobie każdy rodzaj świadczenia, dopuszczalny w świetle prawa. Ponadto, podkreśla się jednak, że jeśli przedmiotem świadczenia ma być świadczenie niemajątkowe, to polecenie jest jedyną formą prawną, z której spadkodawca może skorzystać, żeby skutecznie wyrazić swoją wolę.
Świadczenie może być przeznaczone dla wskazanej osoby, a także może być przeznaczone na określony cel, bez dookreślenia podmiotu, który miałby je otrzymać (np. na organizację dobroczynną).
Mogą być także polecenia, które czynią zadość interesowi spadkodawcy, np. dyspozycja spadkodawcy w sprawie jego pogrzebu (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 23 lutego 2006 r., o sygn. I ACa 890/05).
Innym przykładem polecenia może być np. dyspozycja do powstrzymania się od kontaktowania z daną osobą.
Spadek a wykonanie polecenia
Obowiązek wykonania polecenia należy do długów spadkowych, w związku z czym wyłącznie osoby otrzymujące korzyść ze spadku mogą być zobowiązane do wykonania polecenia. Należy dodać, że może zdarzyć się sytuacja, w której testator określi polecenie, ale nie wskaże, kto ma je wykonać. Wtedy przyjmuje się, że ten obowiązek ciąży na wszystkich spadkobiercach, bez względu na to, czy do spadku dochodzą spadkobiercy testamentowi, czy ustawowi.
Odpowiedzialność spadkobiercy z tytułu polecenia ogranicza się zawsze do wartości stanu czynnego spadku. Z kolei zapisobierca windykacyjny odpowiada do wartości przedmiotu tego zapisu według stanu i cen z chwili otwarcia spadku.
Termin wymagalności polecenia zależy przede wszystkim od woli testatora. Jeśli testator nie wyraził takiej dyspozycji, to można żądać wykonania polecenia niezwłocznie po ogłoszeniu testamentu. Sam obowiązek wykonania polecenia staje się natomiast wymagalny z chwilą wskazaną przez osobę uprawnioną w żądaniu skierowanym do osoby obciążonej, zaś w przypadku niewskazania terminu w żądaniu – niezwłocznie po otrzymaniu żądania przez obciążonego.
Ustawodawca dał dodatkowe uprawnienie zapisobiercy, który został obciążony poleceniem. Mianowicie, taka osoba nie ma obowiązku wykonania polecenia aż do chwili wykonania zapisu przez spadkobiercę. Ta sama regulacja ma zastosowanie do dalszego zapisobiercy.
Warto jednak zaznaczyć, że polskie prawo nie przewiduje sankcji w postaci utraty zapisu lub spadku przez osobę, która nie wykonała polecenia.
Utrzymanie polecenia
To regulacja która polega na tym, że jeśli dana osoba, na której rzecz został uczyniony zapis z obowiązkiem wykonania polecenia, nie chce lub nie może być zapisobiercą, spadkobierca zwolniony od obowiązku wykonania zapisu powinien w braku odmiennej woli spadkodawcy polecenie wykonać.
Dana osoba „nie chce” być zapisobiercą, gdy zapis odrzuci, natomiast „nie może nim być”, gdy nie ma zdolności do nabycia zapisu albo została uznana za niegodną dziedziczenia.
Powyższa regulacja nie będzie miała zastosowania, gdy zapis obciążony poleceniem został ustanowiony na rzecz kilku osób, a tylko jedna z nich nie chce lub nie może być zapisobiercą.
Kto może żądać wykonania polecenia?
Jeśli polecenie ma realizować interes prywatny, wykonania polecenia może żądać każdy ze spadkobierców a także wykonawca testamentu.
A jeśli polecenie ma na względzie interes społeczny – wykonania polecenia może żądać także właściwy organ państwowy.
Katalog podmiotów uprawnionych do żądania wykonania polecenia ma charakter zamknięty.
W związku z powyższym, ciekawym przypadkiem jest polecenie, którego wyłącznym celem jest korzyść obciążonego poleceniem – wtedy nikt nie jest legitymowany do żądania wykonania takiego rozrządzenia, a sam obowiązek nabiera charakteru czysto etycznego.
Powstaje jednak pytanie, w jaki sposób wskazane podmioty mogą domagać się wykonania polecenia?
Doktryna jest w tym temacie podzielona. Według pierwszego stanowiska, wyrażonego w większości publikacji, można żądać wykonania polecenia w postaci wytoczenia powództwa przed sądem. I tak według J. Ciszewskiego, M. Frasa i G. Gorczyńskiego – żądanie wykonania polecenia może być realizowane na drodze sądowej w postaci powództwa a sama zaskarżalność polecenia należy przy tym do jego istoty, jako instytucji prawnej, zgodnie z historycznym rozwojem tej instytucji. Dodatkowo Załucki w swoim komentarzu do art. 985 Kodeksu cywilnego stwierdził, że „jedyną przewidzianą przez KC dotkliwością [niewypełnienia polecenia] jest możliwość wystąpienia przeciwko obowiązanemu ze stosownym powództwem przez podmioty wymienione w treści art. 985 KC. Dotkliwość ta jednak jest o tyle niepewna, że każdorazowo zależeć będzie od dyskrecjonalnej władzy sędziego oceniającego zasadność wytoczonego powództwa”.
Z kolei według drugiego stanowiska, ponieważ polecenie nie kreuje stosunku zobowiązaniowego, to nie stwarza roszczenia o jego realizację na drodze sądowej (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 25 stycznia 2018 r., o sygn. I ACa 300/17).
Należy jednak wskazać, że zgodnie z aktualnym stanowiskiem Sądu Najwyższego nie można skorzystać z przymusu państwowego w celu zmuszenia obciążonego do takiego zachowania się (zob. postanowienie SN z dnia 19 kwietnia 2002 r., o sygn. III CZP 19/02).
Co ma zapis zwykły w testamencie i polecenie do zachowku?
Ustanowienie zapisu testamentowego zwykłego lub polecenia jest bardzo dobrym sposobem na zmniejszenie ewentualnego zachowku, gdyż instytucje te nie wliczają się do niego. Zgodnie z art. 993 k.c.: Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.
Jeżeli masz pytania – skontaktuj się z adwokatem lub radcą prawnym w celu omówienia sprawy. Notariusz również powinien okazać się pomocny i udzielić odpowiedz na zadane pytania.
Źródła:
· Ustawa z dnia z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny,
· Balwicka-Szczyrba Małgorzata, Sylwestrzak Anna, Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany,
· Ciszewski Jerzy, Nazaruk Piotr, Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany,
· Osajda, Borysiak 2023, wyd. 31 Komentarz,
· Załucki 2023, wyd. 3 Komentarz,
· Fras Mariusz (red.), Habdas Magdalena (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom VI. Spadki (art. 922-1087),
· postanowienie SN z dnia 19 kwietnia 2002 r., III CZP 19/02,
· wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 25 stycznia 2018 r., I ACa 300/17,
· wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 23 lutego 2006 r., I ACa 890/05.
