Dziedziczenie ustawowe a testamentowe – podstawowe różnice w prawie spadkowym
Powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu. Tytuły te mają charakter wyłączny – nie ma innych podstaw do dziedziczenia niż wskazane powyżej. Po śmierci spadkodawcy powinniśmy uregulować swoją sytuację prawną i zadbać o akt poświadczenia dziedziczenia lub o stwierdzenie nabycia spadku.
W poniższym artykule zostanie omówiony najczęściej stosowany model dziedziczenia, czyli dziedziczenie ustawowe (inaczej zwane dziedziczenie spadku z ustawy). Dziedziczenie ustawowe ma miejsce jeżeli spadkodawca nie pozostawił testamentu. Mimo, że wiedza o możliwości sporządzenia testamentu jest w naszym kraju powszechna, to niewiele osób decyduje się na ten krok. Według badania wykonanego przez serwis Kantar, zaledwie 8 na 100 Polaków powyżej 45. roku życia napisało testament.
Dziedziczenie testamentowe ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym. Zgodnie z poglądem Sądu Najwyższego (postanowienie z dnia 23 sierpnia 2022 r. o sygn. akt I CSK 1416/22) taka regulacja stanowi przykład zastosowania konstytucyjnej zasady ochrony woli spadkodawcy.
Kiedy więc mamy do czynienia z dziedziczeniem ustawowym?
Dziedziczenie ustawowe całości spadku następuje, jeśli nie ma ważnego testamentu albo, jeśli istnieje ważny testament, ale nie zawiera on powołania spadkobierców.
Z kolei dziedziczenie ustawowe co do części spadku ma miejsce, gdy testament nie rozrządza całością spadku lub gdy zawiera takie rozrządzenie, ale którakolwiek z kilku osób powołanych w testamencie nie chce lub nie może być spadkobiercą.
Jakie są kręgi dziedziców ustawowych, czyli jaka jest kolejność dziedziczenia?
Zasady dziedziczenia ustawowego charakteryzują się tym, że prawo do udziału w spadku mają określone osoby z uwagi na stopień pokrewieństwa i powinowactwa w stosunku do osoby zmarłej. Krąg osób uprawnionych do dziedziczenia ustawowego jest stosunkowo duży i rzadko zdarzy się, że spadek przejmie gmina lub Skarb Państwa.
Małżonek oraz dzieci – „główni” spadkobiercy zmarłego
W pierwszej kolejności po zmarłym dziedziczą jego dzieci wraz z małżonkiem. Dziedziczą oni w częściach równych, jednak małżonkowi spadkodawcy nie może przypaść mniej niż ¼ całości spadku. Jest to pewne uprzywilejowanie małżonka, jeśli ma on ze spadkodawcą więcej niż trójkę dzieci. W takim przypadku pozostałe ¾ majątku spadkowego dzieli się po równo między dzieci.
Jeśli nie ma małżonka, to cały spadek przypadnie dzieciom w równych częściach. Jeśli któreś z dzieci spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, to jego udział przechodzi w równych częściach na jego dzieci (wnuki spadkodawcy). Trzeba podkreślić, że to akty stanu cywilnego stanowią dowód na pokrewieństwo danej osoby ze spadkodawcą. W postępowaniu spadkowym nie można przeczyć pokrewieństwu za pomocą innych dowodów (np. prywatnych dokumentów, zeznań świadków, etc.).
Warto jednak rozwinąć sytuację małżonka spadkodawcy, jako najsilniejszego dziedzica ustawowego.
Po pierwsze, należy zaznaczyć, że małżonek ma dodatkowe uprawnienie w związku z dziedziczeniem, zwane ustawowym zapisem naddziałowym. Mianowicie, nawet jeśli dziedziczy w zbiegu z innymi spadkobiercami, to może on żądać ze spadku ponad swój udział spadkowy przedmiotów urządzenia domowego (np. meble, sprzęt RTV, AGD), z których za życia spadkodawcy korzystał wspólnie z nim lub wyłącznie sam. Nie może jednak tego zrobić, gdy dziedziczy w zbiegu ze zstępnymi spadkodawcy, którzy mieszkali razem z nim w chwili jego śmierci. Nie ma tutaj znaczenia fakt, czy zstępni są małoletni, czy pełnoletni. Zstępni w opisanej sytuacji zazwyczaj również chcą, tak jak małżonek, korzystać z przedmiotów urządzenia domowego, dlatego realizacja interesów małżonka nie może odbywać się ich kosztem.
Po drugie, ustawodawca wprowadził regulację kiedy małżonek jest wyłączony od dziedziczenia – jest to sytuacja, gdy spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z winy tego małżonka, a to żądanie było uzasadnione. Zaznacza się przy tym, że sprawa o orzeczenie rozwodu z winy współmałżonka, wszczęta przez spadkodawcę, musi być w toku w chwili otwarcia spadku (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2002 r. o sygn. I CKN 1345/99). Dodatkowo, jak zauważył Sąd Najwyższy w innym orzeczeniu – „skuteczne zgłoszenie w sprawie o rozwód żądania zaniechania orzekania o winie obojga małżonków wyłącza dopuszczalność dowodzenia winy pozostałego przy życiu małżonka w procesie wytoczonym na powyższej podstawie” (zob. uchwała SN z dnia 2 lipca 1985 r., o sygn. III CZP 39/85).
Legitymacja do wytoczenia powództwa o wyłączenie małżonka od dziedziczenia przysługuje samodzielnie każdemu z pozostałych spadkobierców ustawowych, powołanych do dziedziczenia w zbiegu z małżonkiem.
Termin do wytoczenia powództwa wynosi sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku, nie więcej jednak niż jeden rok od otwarcia spadku. Powództwo o wyłączenie małżonka spadkodawcy od dziedziczenia wytoczone po upływie ustawowych terminów podlega oddaleniu.
Wyłączenie małżonka od dziedziczenia następuje na mocy orzeczenia sądu.
Spadek a dzieci przysposobione przez spadkodawcę
Według ogólnej zasady, zawartej w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, w przysposobieniu pełnym między przysposobionym a przysposabiającym powstaje taki stosunek, jaki istnieje między rodzicami a dziećmi biologicznymi. Przysposobiony ma być więc traktowany tak, jak dziecko biologiczne przysposabiającego i w konsekwencji dziedziczy po przyspasabiającym w pierwszym kręgu. Konkretnie wygląda to tak, że przysposobiony dziedziczy po przysposabiającym i jego krewnych tak, jakby był dzieckiem przysposabiającego, a przysposabiający i jego krewni dziedziczą po przysposobionym tak, jakby przysposabiający był rodzicem przysposobionego. Przysposobiony nie dziedziczy już po swoich wstępnych naturalnych i ich krewnych, a osoby te nie dziedziczą po nim.
Odmiennie sytuacja kształtuje się przy przysposobieniu niepełnym, ponieważ powoduje ono powstanie stosunku takiego jak między rodzicami a biologicznymi dziećmi, ale tylko w relacji między przysposabiającym a przysposobionym i rozciąga się także na zstępnych przysposobionego. W pozostałym jednak zakresie przysposobienie niepełne nie narusza więzi rodzinnej wynikającej z naturalnego pokrewieństwa. W związku z tym:
- przysposobiony dziedziczy po przysposabiającym na równi z jego dziećmi, a zstępni przysposobionego dziedziczą po przysposabiającym na tych samych zasadach co dalsi zstępni spadkodawcy,
- przysposobiony i jego zstępni nie dziedziczą po krewnych przysposabiającego, a krewni przysposabiającego nie dziedziczą po przysposobionym i jego zstępnych,
- rodzice przysposobionego nie dziedziczą po przysposobionym, a zamiast nich dziedziczy po przysposobionym przysposabiający.
Małżonek i rodzice spadkodawcy
Jeśli małżonkowie nie posiadają dzieci, to w pierwszej kolejności dziedziczy małżonek spadkodawcy w zbiegu z jego rodzicami. Przy czym chodzi tutaj nie tylko o sytuacje, gdy zstępni w ogóle się nie urodzili lub zmarli przed otwarciem spadku, ale także te wszystkie przypadki, gdy spadkobiercę należy traktować tak, jakby nie dożył chwili otwarcia spadku (np. jeśli zstępny został uznany za niegodnego dziedziczenia; więcej w art. Niegodność dziedziczenia – czyli jak pozbawić spadku niewdzięcznika).
Udział rodziców znajdujących się w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy wynosi po 1/4 wartości spadku dla każdego z nich. Jeśli jednak ojcostwo rodzica nie zostało ustalone, matka spadkodawcy dziedziczy połowę spadku.
W przypadku braku małżonka spadkodawcy, cały spadek przypada rodzicom spadkodawcy, którzy dziedziczą po równo.
Ustalenie, czy dana osoba jest jednym z rodziców spadkodawcy, odbywa się na podstawie jego aktu urodzenia, w którym to spadkobierca powinien być wymieniony jako ojciec lub matka spadkodawcy. Przy dziedziczeniu rodziców spadkodawcy nie ma znaczenia fakt, czy kiedykolwiek byli oni w związku małżeńskim.
Jeżeli chwili otwarcia spadku dożyło tylko jedno z rodziców, a brak jest rodzeństwa spadkodawcy, to rodzic ten dziedziczy cały spadek.
Małżonek, rodzice, rodzeństwo i zstępni rodzeństwa spadkodawcy
Dziedziczenie tej grupy spadkobierców ustawowych następuje, gdy przynajmniej jeden z rodziców nie dożył otwarcia spadku albo działa względem niego regulacja nakazująca traktowanie go tak, jakby nie dożył otwarcia spadku.
W sytuacji, gdy jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego udział spadkowy przypada w dalszej kolejności rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych. Zgodnie z poglądem Sądu Najwyższego, chodzi tutaj zarówno o rodzeństwo rodzone jak i przyrodnie (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 października 2011 r. o sygn. III CZP 49/11).
Jeżeli oboje rodzice spadkodawcy nie dożyli otwarcia spadku, ich udziały spadkowe, czyli łącznie połowa spadku (w przypadku braku małżonka cały spadek) – przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych.
Jeżeli któreś z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, a pozostawiło zstępnych, to udział, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym. Ten mechanizm może działać wielokrotnie – nie podlega ograniczeniu stopniem pokrewieństwa.
Jeśli małżonek dziedziczy w zbiegu z rodzicami, rodzeństwem i zstępnymi rodzeństwa spadkodawcy, to jego udział przypadający małżonkowi nie może być mniejszy niż połowa spadku.
W braku zstępnych spadkodawcy, jego rodziców, rodzeństwa i ich zstępnych, cały spadek przypada małżonkowi spadkodawcy.
Dziadkowie zmarłego i ich zstępni
Dziadkowie powołani są do spadku w razie braku spadkobierców z wcześniejszych grup. W tej sytuacji spadek przypada dziadkom spadkodawcy w całości w równych częściach.
W przypadku dziedziczenia przez wszystkich dziadków – ich udziały będą wynosić ¼ spadku.
Może się jednak zdarzyć sytuacja, gdzie dziadkowie przysposobili wnuka. Wtedy dziedziczą oni jako jego rodzice, a nie jako dziadkowie.
Ciekawa sytuacja występuje w przypadku prawnuków, ponieważ do dziedziczenia ustawowego po prawnuku nie dochodzą pradziadkowie, pomimo że prawnuki dziedziczą po pradziadkach.
Natomiast zstępni dziadków, czyli wujowie i ciotki spadkodawcy powołani są do dziedziczenia w miejsce nieżyjących dziadków – mechanizm dziedziczenia działa tu w analogiczny sposób, jak ten opisany przy drugiej grupie spadkobierców, czyli:
- Jeżeli którekolwiek z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych – Powołani do spadku zostają wszyscy zstępni nieżyjącego dziadka (i tylko jego; nie dziedziczą bowiem zstępni żyjących dziadków); nie ma przy tym znaczenia, czy drugim rodzicem takiego zstępnego był któryś z dziadków spadkodawcy, czy też osoba z nim niespokrewniona,
- Jeżeli dziecko któregokolwiek z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych,
- W braku dzieci i wnuków tego z dziadków, który nie dożył otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada pozostałym dziadkom w częściach równych.
Warto dodać, że zgodnie z obowiązującymi przepisami, dziadkowie mają pewne dodatkowe uprawnienie quasi-alimentacyjne. Mianowicie, jeżeli znajdują się oni w niedostatku i nie mogą otrzymać należnych im środków utrzymania od osób, na których ciąży względem nich obowiązek alimentacyjny, mogą żądać środków utrzymania od spadkobiercy nieobciążonego takim obowiązkiem. Wspomniane środki utrzymania powinny być dostosowane do potrzeb dziadków i do wartości udziału spadkowego spadkobiercy.
Spadkobierca może wypełnić ten obowiązek także w ten sposób, że zapłaci dziadkom spadkodawcy sumę pieniężną odpowiadającą wartości ¼ części swojego udziału spadkowego.
Opisane roszczenie dziadków jest niedziedziczne i nie ulega przedawnieniu w tym sensie, że może ulec aktualizacji nawet po upływie długiego czasu od otwarcia spadku.
Pasierbowie spadkodawcy
Jest to jedyny przypadek, w którym dziedziczenie ustawowe opiera się na więzi powinowactwa.
Jeśli nie ma małżonka spadkodawcy i innych krewnych, powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada dzieciom małżonka spadkodawcy. Dziedziczą oni w częściach równych.
Powołanie do dziedziczenia nie jest przy tym wzajemne, ponieważ macocha lub ojczym nie dziedziczą po pasierbie z ustawy.
Gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy lub Skarb Państwa
Są to ostatni spadkobiercy ustawowi, którzy dochodzą do dziedziczenia tylko w przypadku braku małżonka spadkodawcy i krewnych oraz powinowatych spadkodawcy. W pierwszej kolejności spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Jeżeli nie da się jednak ustalić ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Rzeczypospolitej Polskiej lub ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy znajdowało się za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa. Dziedziczenie ustawowe podmiotów publicznych uzasadnione jest względami bezpieczeństwa obrotu, ponieważ sytuacja, w której istniałyby spadki bezdziedziczne jest niepożądana. Z tego samego powodu, gmina i Skarb Państwa nie mogą odrzucić spadku przypadającego im z ustawy.
A co jeśli zmarły pozostawił testament?
Wiesz już na czym polega dziedziczenie ustawowe. A co jeżeli zmarły pozostawił testament? Dziedziczenie ustawowe nie będzie miało zastosowania – wchodzi dziedziczenie testamentowe, które różni się od dziedziczenia ustawowego. Szczegóły przeczytasz w poniższym artykule:
Testament, rodzaje testamentów, a także jak sporządzić ważny testament
Pamiętaj, że do spadku wchodzi zarówno majątek zmarłego jak i długi spadkowe. Jeżeli jesteś uprawniony do dziedziczenia – zanim podejmiesz decyzję w sprawie swojego spadkobrania – zbadaj skład spadku. Spadek możesz zawsze odrzucić lub przyjąć z dobrodziejstwem inwentarza – nie będziesz odpowiadał za długi zmarłego.
Źródła:
- Ustawa z dnia z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks Cywilny,
- Balwicka-Szczyrba Małgorzata, Sylwestrzak Anna, Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany,
- Ciszewski Jerzy, Nazaruk Piotr, Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany,
- Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2022 r. I CSK 1416/22,
- Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2002 r., I CKN 1345/99,
- Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 1985 r., III CZP 39/85,
- Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 października 2011 r., III CZP 49/11,
- https://napisztestament.org.pl/tylko-8-na-100-polakow-napisalo-testament/.
