Testament, rodzaje testamentów, a także jak sporządzić ważny testament

Mimo powszechnej wiedzy o możliwości sporządzenia testamentu, Polacy rzadko się na to decydują. Może to wynikać z niewiedzy, czym tak naprawdę jest dziedziczenie testamentowe. Dlatego też, kwestia ta zostanie przybliżona w tym artykule.

Zgodnie z Kodeksem cywilnym, rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament, a sam testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy.

Kto może sporządzić testament?

Zdolność do testowania, czyli do sporządzenia i odwołania testamentu ma osoba fizyczna, posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych. Ocena zdolności do testowania testatora jest dokonywana w chwili sporządzenia testamentu – późniejsza utrata tej zdolności nie wpływa na sporządzony wcześniej testament. Jeśli testament sporządziła osoba niemająca zdolności do testowania, to testament jest nieważny.

Sporządzanie testamentu jest czynnością osobistą, w związku z czym nie można tego dokonać przez przedstawiciela. Osoba sporządzająca testament może jednak korzystać z porad innych osób, w tym – z porad prawnych, ponieważ, zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, sugestie osób trzecich nie wyłączają automatycznie swobody testatora w powzięciu decyzji (zob. postanowienie SN z dnia 18 maja 2017 r., o sygn. I CSK 551/16).

Spadkodawca może powołać do spadkobrania jedną lub kilka osób. Jeżeli spadkodawca powołał do spadku lub do oznaczonej części spadku kilku spadkobierców, nie określając ich udziałów spadkowych, dziedziczą oni po równo.

Czy testament własnoręczny należy podpisać?

Aby testament był ważny, testator musi go podpisać. Powstaje jednak pytanie, w jaki sposób można to zrobić, żeby testament był ważny.

Jak stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 5 czerwca 1992 r., o sygn. III CZP 41/92 „Podpis spadkodawcy w testamencie własnoręcznym powinien być pod rygorem nieważności złożony pod pismem zawierającym rozrządzenie na wypadek śmierci. W razie zamieszczenia podpisu w innym miejscu testament jest ważny tylko wówczas, gdy związek podpisu z treścią rozrządzenia jest oczywisty.” W związku z tym, osoba sporządzająca testament, która wymienia swoje imię i nazwisko jeszcze przed rozrządzeniem, nie spełnia wymogów podpisu testamentu (zob. uchwała SN  z dnia 9 maja 1995 r., o sygn. III CZP 56/95).

Warto podkreślić, że nie trzeba się podpisywać imieniem i nazwiskiem, ponieważ jeśli w życiu codziennym i w stosunkach prawnych posługiwał się pseudonimem i to nim podpisze testament, to taki podpis uważa się za wypełniający wymóg własnoręcznego podpisania testamentu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 października 2020 r., o sygn. III CSK 134/18).

Podpis ma na celu przede wszystkim określenie osoby spadkodawcy i jego identyfikację, więc jeśli można zidentyfikować testatora po samym pseudonimie, to należy uznać, że wymogi podpisu zostały spełnione.

Rodzaje testamentów 

Wyróżniamy 2 rodzaje testamentów – testamenty zwykłe i testamenty szczególne.

Testamenty zwykłe

Do testamentów zwykłych zaliczamy:

1.     Testament holograficzny

Jest to testament napisany w całości ręcznie przez testatora, z podpisem i datą.

Jeśli w testamencie zabraknie daty, to testament i tak jest ważny, oczywiście jeśli nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentów.

W praktyce często zdarza się, że testament holograficzny zaginie lub zostanie zniszczony przez spadkodawcę przypadkowo. Zaginiony testament holograficzny może jednak stanowić podstawę dziedziczenia. Fakt jego sporządzenia musi zostać później wykazany w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Trzeba też udowodnić, że testamentu nie zniszczył sam spadkodawca w celu odwołania go.

2.     Testament notarialny

Możliwy jest również  testament sporządzony w formie aktu notarialnego. Testament notarialny jest tak naprawdę jednym z najbardziej wiarygodnych i jednym z najtrudniejszych do podważenia.

Przy sporządzaniu testamentu notariusz powinien stwierdzić tożsamość testatora oraz innych osób, jeśli biorą udział w czynności.

Notariusz odmówi dokonania czynności sprzecznej z prawem , jak również, gdy ma wątpliwość w kwestii posiadania zdolności do czynności prawnych przez testatora. Na odmowę przysługuje osobie zainteresowanej zażalenie do sądu okręgowego właściwego ze względu na siedzibę kancelarii notarialnej.

3.     Testament allograficzny

Sporządza się go w ten sposób, że w obecności dwóch świadków spadkodawca oświadcza swoją ostatnią wolę ustnie.

Spadkodawca oświadcza swoją ostatnią wolę wobec osoby urzędowej, a konkretnie: wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego. Jest to katalog zamknięty, czyli nie może być to inna osoba niż wymienione powyżej. 

Oświadczenie testatora spisuje się w protokole z podaniem daty jego sporządzenia. Protokół odczytuje się spadkodawcy w obecności świadków. Spadkodawca, świadkowie oraz osoba urzędowa, wobec której wola została oświadczona podpisują testament.

Jeżeli spadkodawca nie może podpisać protokołu, trzeba to zaznaczyć ze wskazaniem przyczyny braku podpisu.

Testamenty szczególne

Testamentami szczególnymi są:

1.     Testament ustny

Z tej formy testamentu można skorzystać, jeśli:

• istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy albo
• wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione.

Sam fakt śmierci spadkodawcy w krótkim czasie po sporządzeniu testamentu nie jest wystarczający do stwierdzenia istnienia obawy rychłej śmierci w chwili sporządzania testamentu (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 kwietnia 2003 r., o sygn. V CK 9/02). Również testament ustny sporządzony w warunkach zamiaru samobójczego spadkodawcy nie może być uznany za sporządzony w okolicznościach uzasadniających obawę rychłej śmierci (zob. postanowienie SN z dnia 20 listopada 2003 r., o sygn. III CK 7/02). Mamy tutaj raczej na myśli sytuacje, gdy spadkodawca jest ciężko chory i ze stanu jego zdrowia wynika, że wkrótce może umrzeć. Musi zatem istnieć subiektywne przekonanie spadkodawcy o bliskiej śmierci, oparte na okolicznościach zewnętrznych (zob. postanowienie SN z dnia 12 kwietnia 2002 r., o sygn. I CKN 1457/99).

Spadkodawca przy tej formie testamentu ustnie oświadcza swoją wolę przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków.

Testator musi wyraźne stwierdzić, jakie korzyści komu przeznacza. Nie wystarczy ograniczenie się spadkodawcy do potakiwania, przyjęcia treści podsuniętej, zaproponowanej, bądź wyrażonej przez inną osobę (zob. postanowienie Sądu Najwyższego – Izba Cywilna
z dnia 14 stycznia 1982 r., o sygn. III CRN 169/81).

Ustawodawca przewidział dwa alternatywne sposoby stwierdzenia treści testamentu ustnego:

• poprzez pismo stwierdzające treść testamentu ustnego – działa to w ten sposób, że jeden ze świadków albo osoba trzecia spisuje oświadczenie spadkodawcy przed upływem roku od jego złożenia. W tym piśmie podaje miejsce i datę złożenia oświadczenia oraz miejsce i datę sporządzenia tego pisma. Pismo stwierdzające treść testamentu ustnego podpisują spadkodawca oraz dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie,
• poprzez zgodne zeznania świadków testamentu ustnego złożone przed sądem – zeznanie powinno być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia otwarcia spadku stwierdzić przez zgodne zeznania świadków złożone przed sądem. Jeśli przesłuchanie któregoś ze świadków nie jest możliwe lub napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody, sąd może poprzestać na zgodnych zeznaniach dwóch świadków.

2.     Testament podróżny

Ten rodzaj testamentu jest możliwy do sporządzenia podczas podróży na polskim statku morskim lub powietrznym, z którą to ustawodawca wiąże zwiększone niebezpieczeństwo.

Ostatnią wolę należy złożyć przed dowódcą statku lub jego zastępcą w obecności dwóch świadków. Przy tej czynności dopuszczone się posłużenie dowolnym systemem znaków, w tym językiem migowym, jak również pismem, pod warunkiem zrozumienia treści dyspozycji przez osobę urzędową oraz świadków.

Następnie dowódca statku lub jego zastępca osobiście spisuje wolę spadkodawcy, podając datę jej spisania, i pismo to w obecności świadków odczytuje spadkodawcy, po czym pismo podpisują spadkodawca, świadkowie oraz dowódca statku lub jego zastępca.

Jeżeli spadkodawca nie może podpisać pisma, należy podać w nim przyczynę braku podpisu spadkodawcy. Dodatkowo, jeśli zachowanie formy testamentu podróżnego nie jest możliwe, można sporządzić testament ustny.

3.     Testament wojskowy

Testament wojskowy można sporządzić w okolicznościach szczególnych, które mają charakter nadzwyczajny, tj. w czasie mobilizacji lub wojny albo przebywania w niewoli. Ten testament mogą sporządzić:

• żołnierze Sił Zbrojnych pełniący czynną służbę wojskową,
• pracownicy cywilni zatrudnieni w Siłach Zbrojnych,
• osoby cywilne towarzyszące Siłom Zbrojnym,
• inne osoby cywilne niż dotychczas wyliczone, jeżeli znajdują się na obszarze będącym pod wyłącznym zarządem organów wojskowych albo na jednostce pływającej Marynarki Wojennej lub na statku powietrznym należącym do Sił Zbrojnych.

Wszystkie testamenty szczególne tracą moc z upływem sześciu miesięcy od ustania okoliczności, które uzasadniały niezachowanie formy testamentu zwykłego, chyba że spadkodawca zmarł przed upływem tego terminu. Testament szczególny nie utraci mocy prawnej z upływem 6 miesięcy od ustania okoliczności uzasadniających niezachowanie formy testamentu zwykłego, jeżeli w tym czasie nastąpi zgon spadkodawcy. Wówczas wywoła skutki prawne z chwilą otwarcia spadku po testatorze. Bieg tego terminu ulega zawieszeniu przez czas, w ciągu którego spadkodawca nie może sporządzić testamentu zwykłego.

Świadek testamentu – kto może nim zostać?

Obecności świadków przy sporządzaniu testamentu wymagają: testament allograficzny, ustny, podróżny oraz wojskowy.

Świadkiem testamentu może być osoba, do której spadkodawca kieruje swoje oświadczenie, jest obecna przy składaniu tego oświadczenia, świadoma swej roli, rozumie treść woli spadkodawcy, a także jest gotowa do jej spełnienia (zob. postanowienie SN z dnia 11 marca 2011 r., o sygn. II CSK 379/10).

Jeśli zaś chodzi o niemożność bycia świadkiem, to prawo przewiduje niemożność bezwzględną i względną.

Niemożność bezwzględna

Świadkiem nie może być osoba, która:

• nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych,
• jest niewidoma, głucha lub niema,
• nie może czytać i pisać,
• nie włada językiem, w którym spadkodawca sporządza testament,
• została prawomocnie skazana wyrokiem sądowym za fałszywe zeznania.

Testament, który został sporządzony w obecności świadka, który bezwzględnie nie mógł nim być, jest nieważny.

Niemożność względna

Roli świadka testamentu nie może też pełnić osoba, dla której spadkodawca przewidział jakąkolwiek korzyść w złożonym oświadczeniu woli, ani też małżonek tej osoby oraz jej krewni i powinowaci pierwszego i drugiego stopnia, a także pozostający z nią w stosunku przysposobienia. Ta regulacja znajduje zastosowanie także do tzw. świadków kwalifikowanych, czyli osób urzędowych, współdziałających przy sporządzaniu testamentu, a więc np. notariusza.

Jeżeli świadkiem była jednak jedna z ww. osób, to nieważne jest jedynie postanowienie, które przysparza korzyści tej osobie, a nie cały testament.

Istnieje jednak wyjątek od tej zasady, ponieważ jeśli z treści testamentu lub z okoliczności wynika, że bez nieważnego postanowienia spadkodawca nie sporządziłby testamentu danej treści, nieważny jest cały testament.

Względna niemożność do bycia świadkiem testamentu nie dotyczy jednak, co ciekawe, członków organu osób prawnych. Chodzi o sytuację, gdy spadkobiercą zostaje ustanowiona osoba prawna, natomiast świadkami są członkowie organu tej osoby (zob. postanowienie SN z dnia 7 maja 1976 r.,  o sygn. III CRN 9/76).

Kiedy testament jest nieważny?

W świetle art. 945 Kodeksu cywilnego testament jest nieważny, jeśli został sporządzony:

• w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli – granica pomiędzy „świadomym”, a „swobodnym” powzięciem decyzji i wyrażeniem woli jest bardzo płynna, chodzi tutaj o brak rozeznania, niemożność zrozumienia własnych posunięć, niezdawanie sobie sprawy ze znaczenia i skutków własnego postępowania;
• pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści – błąd oznacza mylne wyobrażenie o rzeczywistym stanie spraw lub brak takiego wyobrażenia. Błąd przy testowaniu może się odnosić do treści złożonego w testamencie oświadczenia woli, jak również okoliczności nieobjętych treścią dyspozycji testamentowych. Bardzo częsty w praktyce jest błąd w pobudce, czyli błąd w motywie działania testatora, np. spadkodawca przysparza korzyści majątkowej określonej osobie, będąc w mylnym przekonaniu, że pomogła mu ona w przezwyciężeniu poważnego problemu życiowego, a w rzeczywistości wsparcia udzielił mu inny podmiot;
• pod wpływem groźby – groźba to niedopuszczalna ingerencja w swobodę testowania spadkodawcy. O rozrządzeniu testamentowym sporządzonym pod wpływem groźby mówimy gdy zaistnieją łącznie 3 przesłanki:

– grożący zapowie użycie środków powodujących niekorzystne skutki, w celu skłonienia spadkodawcy do złożenia oświadczenia woli o określonej treści

– zachowanie grożącego wywoła obawę u testatora

– obawa powstała w umyśle spadkodawcy będzie stanowiła przyczynę sporządzenia przez niego testamentu.

Termin do powoływania się z tych przyczyn na nieważność testamentu wynosi trzy lata od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie lat dziesięciu od otwarcia spadku. Upływ tego terminu wyłącza zarówno możliwość powołania się na nieważność testamentu przez osobę zainteresowaną, jak i uwzględnienia tej nieważności przez sąd z urzędu (zob. postanowienie SN z dnia 16 maja 2023 r., o sygn. II CSKP 1429/22).

Czy można odwołać testament?

Spadkodawca może w każdej chwili odwołać zarówno cały testament, jak i jego poszczególne postanowienia i nie musi uzasadniać swojej decyzji. W konsekwencji odwołania, testament nie stanie się skuteczny z chwilą śmierci testatora.

Testator może odwołać testament w ten sposób, że:

·       sporządzi nowy testament (przy czym ten nowy nie musi mieć takiej samej formy jak testament pierwotny),

·   zniszczy lub pozbawi testament cech, od których zależy jego ważność, w zamiarze odwołania go, np. oderwie fragment zawierający podpis spadkodawcy,

·       dokona w testamencie zmian, z których wynika wola odwołania jego postanowień, np. przekreśli postanowienia testamentu.

Jeżeli spadkodawca sporządził nowy testament i nie zaznaczył w nim, że poprzedni odwołuje, odwołaniu ulegają tylko te postanowienia poprzedniego testamentu, których nie można pogodzić z treścią nowego testamentu.

Testator może nawet odwołać odwołanie testamentu. Powstaje zatem pytanie, czy skoro testator odwołał odwołanie testamentu, to czy ten testament jest skuteczny? Odpowiadając na to pytanie, należy mieć przede wszystkim na względzie wolę spadkodawcy i w razie ustalenia, że odwołując odwołanie testamentu spadkodawca zamierzał przywrócić moc odwołanemu testamentowi, należy takie właśnie skutki wywodzić z jego czynności. Takie stanowisko pozwala najpełniej zrealizować wolę spadkodawcy.

W doktrynie i orzecznictwie prezentowany jest również pogląd przeciwny, według którego odwołanie odwołania testamentu nie przywraca skuteczności testamentowi odwołanemu.

 Podsumowanie

Z całą pewnością warto regulować swoją sytuację prawną oraz samemu zdecydować o tym co się stanie z naszym majątkiem po śmierci. Jednakże istnieją przypadki, w których ostatnia wola sporządzana jest wielokrotnie. Te testamenty posiadać mogą inne osoby – proces, w którym będą one otwierane z pewnością nie będzie prosty ani szybki. Najlepiej zatem nie zmieniać za często zdania, a jeśli już – odzyskiwać i niszczyć wszystkie testamenty, które nie są zgodne z naszą wolą.

Źródła:

·       Ustawa z dnia z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny,

·       Balwicka-Szczyrba Małgorzata, Sylwestrzak Anna, Kodeks cywilny. Komentarz,

·       Postanowienie SN z dnia 18 maja 2017 r., I CSK 551/16,

·       Uchwała SN z dnia 5 czerwca 1992 r., III CZP 41/92,

·       Uchwała SN z dnia 9 maja 1995 r., III CZP 56/95,

·       Wyrok SN z dnia 23 października 2020 r., III CSK 134/18,

·       Postanowienie SN z dnia 16 maja 2023 r., II CSKP 1429/22,

·       Postanowienie SN z dnia 11 marca 2011 r., II CSK 379/10,

·       Postanowienie SN z dnia 7 maja 1976 r., III CRN 9/76,

·       Postanowienie SN z dnia 15 kwietnia 2003 r., V CK 9/02,

·       postanowienie SN z dnia 14 stycznia 1982 r., III CRN 169/81,

·       postanowienie SN z dnia 20 listopada 2003 r., III CK 7/02.